विवेचन सारांश

ଅର୍ଜୁନଙ୍କର ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି

ସୁମଧୁର ଗୀତ, ଦୀପ ପ୍ରଜ୍ଜ୍ବଳନ ଓ ଗୁରୁ ବନ୍ଦନା ସହିତ ଆଜିର ସତ୍ର ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଶ୍ରୀ ଭଗବାନଙ୍କର ଅତି ମଙ୍ଗଳକରୀ କରୁଣାରୁ ଆମେ ସୌଭାଗ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଗୀତା ଶିକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି । ଆମେ ଏହି ଜନ୍ମର କେଉଁ ସୁକର୍ମରୁ, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କେଉଁ ସୁକୃତରୁ, ଆମ ପୂର୍ବ ପୁରୁଷଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରୁ ବା କୌଣସି ଜନ୍ମରେ କେଉଁ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଦୟା ଦୃଷ୍ଟି ଆମଉପରେ ପଡିଥିବାରୁ ଆମେ ସେଭଳି କୃପା ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବଦ୍ଗୀତାର ପଠନ, ଚିନ୍ତନ ଓ ମନନ କରି ଜୀବନରେ ଆପଣେଇଛନ୍ତି, ତାହା ଆମକୁ ଜଣାନାହିଁ ।

ବିଗତ ସମସ୍ତ ଅଧ୍ୟାୟର ଚିନ୍ତନ କରି କରି ଆମେ ଦ୍ଵିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉପନୀତ ହେଲେଣି । ମଜା କଥା ହେଉଛି ଚିନ୍ତନ କରୁ କରୁ ଆମେ ଆଗକୁ ବଢୁଛେ କି ପଛକୁ ଫେରୁଛେ, ତାହା ଜଣା ନପଡିଲେ ବି, ଆମେ ଦ୍ଵିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆଡକୁ ଆଗେଇଯାଉଛନ୍ତି । ସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦ୍ଵିତୀୟ କିନ୍ତୁ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗହନ ବି । ଆପଣ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ବିବେଚନ ଆଗେ ଶୁଣିନଥିବାର କାରଣ ହେଉଛି, ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ଅଧ୍ୟୟନର ଆରମ୍ଭରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଏହି କଷ୍ଟ ତଥା ଗହନ ଅଧ୍ୟାୟର ବିବେଚନ ଶୁଣେଇଥିଲେ, ଆପଣ ଆଗକୁ ପଢିବା ଛାଡିଦେବାର ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ । ଏଣୁ ପଠନ ଆରମ୍ଭ କରୁଥିବା ସାଧକମାନଙ୍କୁ ଆଗେ ଦ୍ଵିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ପଢେଇବାର ପରମ୍ପରା ନାହିଁ । 

ଏହି ଗୂଢ ତଥା ମହତ୍ତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟର ନାମ ହେଉଛି ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଯୋଗ । ଆମର ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ‘ଛ’ ଟି ଶାସ୍ତ୍ରର ବିଧାନ ଅଛି । ଆମେ ଆରତୀରେ ମଧ୍ୟ ଗାୟନ କରନ୍ତି - 

ଭାରତୀୟ ଧର୍ମର ଦୁଇଟି ମୂଳ ଭାଗ ଅଛି - ପ୍ରଥମଟି ଦର୍ଶନ ଓ ଦ୍ଵିତୀୟଟି ସାଧନ ।

ଦର୍ଶନର ଛ’ ଗୋଟି ଅଙ୍ଗ ଅଛି । ଷଷ୍ଠ ଦର୍ଶନକୁ ହିଁ ଶାସ୍ତ୍ର କୁହାଯାଇଛି । ଏହି ଷଡ଼ ଦର୍ଶନରୁ ଆମ ସଂସ୍କୃତିର ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି 

ଆମ ଜୀବନରେ ଏହି ଷଡ଼ଶାସ୍ତ୍ରଙ୍କ ସୂତ୍ର ହିଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତ ଲାଗେ, ତଥାପି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ପ୍ରଚଳିତ ଠିକ - ଭୁଲ ଧାରଣା, କରଣୀୟ - ଅକରଣୀୟ ବିଚାର, ( do’s and don't )ସବୁ ଏହି ଷଡ଼ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉପଲବ୍ଧ । ରାମାୟଣ, ମହାଭାରତ, ପୁରାଣ, ସ୍ମୃତି ବା ଶ୍ରୀମଦଭଗବଦ୍ଗୀତା, ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଦର୍ଶନ ଅନ୍ତର୍ଗତ । ଏହି ଷଡ଼ଦର୍ଶନ ଆମର ମାନସିକ ବିଚାରର ମୂଳସ୍ରୋତ ଓ ସହାୟକ । 

ଧର୍ମର ଦ୍ଵିତୀୟ ଅଙ୍ଗ ହେଉଛି ସାଧନ । ସାଧନର ରୀତି ଚାରିପ୍ରକାର - ଜ୍ଞାନ, କର୍ମ, ଯୋଗ ଓ ଭକ୍ତି । ଏଠାରେ ଯୋଗର ଅର୍ଥ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗଯୋଗ ନୁହେଁ, ତାହା ଯୋଗର ଏକ ଅଂଶ । ଶ୍ରୀମଦଭଗବଦ୍ଗୀତାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଧ୍ୟାୟ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଯୋଗ, ଯଥା - ଅର୍ଜୁନ ବିଷାଦ ଯୋଗ, ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଯୋଗ, କର୍ମ ଯୋଗ, କର୍ମସନ୍ୟାସ ଯୋଗ, ମୋକ୍ଷ ସନ୍ୟାସ ଯୋଗ, ଭକ୍ତି ଯୋଗ ଇତ୍ୟାଦି । ମହର୍ଷି ପତଞ୍ଜଳି କୃତ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଯୋଗ ହେଉଛି ଯୋଗର ଏକ ଅଂଶ । ଶ୍ରୀ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦ୍ଗୀତାରେ କହିଥିବା ଯୋଗ, ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଯୋଗ ଠାରୁ ପୃଥକ୍ । ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦ୍ଗୀତାରେ ଶ୍ରୀ ଭଗବାନ କହିଛନ୍ତି - 

ଅର୍ଥାତ୍ ସମତା ହିଁ ମୂଳ ଯୋଗ । balancing is the best thing (ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ )। ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟର ଛୟାଳିଶ(୪୬)ତମ ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀଭଗବାନ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଛନ୍ତି 

ଅର୍ଥାତ୍ “ହେ ଅର୍ଜୁନ ତୁମେ ଯୋଗୀ ହୋଇଯାଅ ।” ଏହା ଆମର ଲର୍ନ ଗୀତାର ଧ୍ୟେୟ ବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟ।

ଏଠାରେ ଶ୍ରୀ ଭଗବାନ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଯୋଗୀ ହେବାକୁ କହିଛନ୍ତି, ତାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଏକ ଗୋଡ଼ରେ ଠିଆ ହୋଇ ତପ ଆଚରଣ କରିବା । 

ସମସ୍ତ ସାଧନ ପଦ୍ଧତି ସମତା ଆଡକୁ ପ୍ରେରିତ କରେ । 

ଯମ, ନିୟମ, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି । ଶେଷ ସ୍ଥିତି ସମାଧିର ସନ୍ଧି ବିଚ୍ଛେଦ ହେଉଛି ସମ+ଧି, ଅର୍ଥାତ ବୁଦ୍ଧିର ସମାନତା । ବୁଦ୍ଧି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହେବା । ସଂକଳ୍ପ ବା ବିକଳ୍ପ ଆସେନାହିଁ( The state of blank) ଉଭୟର ସଂଯୋଗ ହୁଏ, ଏହାକୁ ଯୋଗ କୁହାଯାଏ । ଯେ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଭଗବାନଙ୍କ ସହିତ ଯୋଡି ହେବାକୁ ଯୋଗ କୁହାଯାଏ । 

ଶ୍ରୀ ଭଗବାନଙ୍କର ଅନେକ ଅବତାର ଅଛି ଓ ଆମେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ରୂପରେ ଶ୍ରୀ ଭଗବାନଙ୍କର କଳ୍ପନା କରୁ । କେବଳ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅବତାରକୁ ଯୋଗେଶ୍ୱର କୁହାଯାଏ । ସେ ସର୍ବଦା ସମତା (ସନ୍ତୁଳନ ) ରକ୍ଷା କରିଥିବାରୁ ଯୋଗେଶ୍ୱର, ଅର୍ଥାତ୍ ସମସ୍ତ ଯୋଗର ଈଶ୍ୱର । ଯାହା ବି ଘଟଣା ଘଟୁ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କୌଣସି ପରିସ୍ଥିତିରେ ବିଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ ।

ଜରାସନ୍ଧ ମଥୁରାକୁ ତେରଥର ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସେତେବେଳେ ଜରାସନ୍ଧକୁ ମାରିବାକୁ ଚାହୁଁନଥଲେ, ତେଣୁ ମଥୁରା ଛାଡି ଦ୍ଵାରକା ଚାଲିଗଲେ ଓ “ରଣଛୋଡ” ନାମରେ ନାମିତ ହେଲେ । ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କର ବିବାହ କରେଇଲାବେଳେ ଯେପରି ସ୍ଥିର ଥିଲେ, ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ସ୍ଥିର ଥିଲେ । 

ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ସେନା ପରସ୍ପର ସମ୍ମୁଖରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ । ସେଠାରେ ଅର୍ଜୁନ ଯେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି କହିଲେ, ସେତେବେଳେ ଶ୍ରୀ ଭଗବାନଙ୍କ ଠାରେ ବିବ୍ରତ ଭାବ ନଥିଲା, କେବଳ ସ୍ମିତହାସ୍ୟ ଥିଲା । ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ଆମପରି କେହି ସାଧାରଣ ବ୍ୟକ୍ତି ହୋଇଥିଲେ ଏପରି କଥା ଶୁଣି ତା'ର ଅବସ୍ଥା କଣ ହୋଇଥାନ୍ତା ! ଏହା ମ୍ୟାଚ୍ ଆରମ୍ଭରେ କ୍ୟାପଟେନ୍ ବିରାଟ କୋହିଲିଙ୍କର ନ ଖେଳିବା କଥା କହିଲା ପରି । ଏହିପରି ସମୟରେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ନହୋଇ ସ୍ମିତହାସ୍ୟ କରୁଥିବା ଶ୍ରୀ ଭଗବାନ ହେଉଛନ୍ତି ଯୋଗେଶ୍ୱର, ଯାହାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସର୍ବଦା ସ୍ଥିର ଥାଏ । 

ଶ୍ରୀ ଭାଗବତ ଅନୁସାରେ ସାଙ୍ଖ୍ୟଯୋଗର ରଚୟିତା କପିଳ ମୁନିହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଚବିଶ ଅବତାରରୁ ପଞ୍ଚମ ଅବତାର । 

ସୃଷ୍ଟି ରଚନାର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମଦେବ ସପ୍ତର୍ଷିଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଲେ । ଗୃହସ୍ଥ ନହୋଇ ତପସ୍ୱୀ ହେବାକୁ ଋଷିମାନେ ଇଚ୍ଛା କରିଲେ ।

ଗୋଟିଏ ସନ୍ତାନ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କର୍ଦମ ଋଷିଙ୍କୁ ଗୃହସ୍ଥ ହେବାପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମଦେବ ଆଦେଶ ଦେଲେ । କର୍ଦମ ଋଷି ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ପ୍ରଣାମ ଜଣେଇ ଚାଲିଗଲେ । ମନୁ ଓ ସତରୁପାଙ୍କର ଦେବହୁତି ନାମ୍ନୀ କନ୍ୟା ଜାତହେଲେ । ଦେବହୁତି ଅତି ସୁନ୍ଦରୀ ଓ ଗୁଣବତୀ ଥିଲେ। ସେ ବିବାହ ଯୋଗ୍ୟା ହେଲାପରେ ତାଙ୍କୁ କର୍ଦମ ଋଷିଙ୍କ ସହିତ ବିବାହ ଦେବାକୁ ବ୍ରହ୍ମଦେବ ମନୁ ଓ ଶତରୁପାଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ । ଦେବହୁତିଙ୍କୁ ବିବାହ କରିବାକୁ କର୍ଦମ ଋଷିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଦେବ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ । ଦେବହୁତି ତାଙ୍କୁ ପସନ୍ଦ ନଆସିଲେ କଣ କରିବେ ବୋଲି କର୍ଦମ ଋଷି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାରୁ ପସନ୍ଦ ନହେଲେ ବିବାହ ନ କରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମଦେବ କହିଲେ । ଋଷି ତିନୋଟି ଆସନ ପକେଇଲେ ଓ ନିଜେ ବୃକ୍ଷ ତଳେ ବସି ତପସ୍ୟା କରିଲେ । ଦେବହୁତି ସହ ମନୁ ଓ ଶତରୁପା ସେଠାକୁ ଆସିବାରୁ ଋଷି ତାଙ୍କୁ ଆସନରେ ବସିବାକୁ କହିଲେ । ମନୁ ଓ ଶତରୂପା ଦୁଇଟି ଆସନରେ ବସିଲେ । ଋଷିଙ୍କୁ ବୃକ୍ଷ ତଳେ ବିନା ଆସନରେ ବସିଥିବାର ଦେଖି ଦେବହୁତି ଆସନରେ ନ ବସି ଆସନ ପାଖରେ ବସିଲେ ଓ ଋଷିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି ଆସନ ଉପରେ ତାଙ୍କର ଗୋଟିଏ ହାତ ରଖିଦେଲେ । ତାଙ୍କର ଏହି ଶିଷ୍ଟାଚାରରେ ଋଷି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବିବାହ କରିବାପାଇଁ ସମ୍ମତ ହେଲେ । ଗୋଟିଏ ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ରହିବେ ବୋଲି ସର୍ତ୍ତ ରଖିଲେ । ବ୍ରହ୍ମଦେବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ସେହିପରି ଥିବାରୁ ଦେବହୁତି ସମ୍ମତ ହେଲେ । ମନୁ ଓ ଶତରୂପା ସେମାନଙ୍କ ବିବାହ ସାରି ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଲେ । ତା ପର ଦିନଠାରୁ କର୍ଦମ ଋଷି ପୂର୍ବ ପରି ନିଜ ଦିନଚର୍ଯ୍ୟାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିଲେ । ପ୍ରାତଃରୁ ଶଯ୍ୟା ତ୍ୟାଗ କରି ଧ୍ୟାନ, ପୂଜା ଧର୍ମ ଗ୍ରନ୍ଥ ପଠନ, ଶାସ୍ତ୍ର ପଠନ ଓ ବିଶ୍ରାମ ଇତ୍ୟାଦିରେ ତାଙ୍କର ସମୟ ବ୍ୟତୀତ ହୁଏ । ଏହିପରି ବହୁତ ବର୍ଷ ବିତିଗଲା । ପତି କର୍ଦମଙ୍କର ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେବହୁତି କରୁଥାନ୍ତି । ଏପରି ଦେବହୁତି ଦୁର୍ବଳ ଓ ପକ୍ଵକେଶା ହୋଇଗଲେ । ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ର ମଳିନ ହୋଇଗଲା। ଦିନେ ଋଷି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଦୀପ ଲଗେଇ କିଛି ଲେଖୁଥିଲାବେଳେ ଦୀପରୁ ତୈଳ ସରିଗଲା । ଦେବହୁତି ଦୀପରେ ତେଲ ଦେଲାବେଳେ ଦୀପର ଉଜ୍ବଳ ଆଲୋକରେ ଵୃଦ୍ଧା ଦେବହୁତିଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ କିଏ ବୋଲି କର୍ଦମ ପଚାରିବାରୁ ଦେବହୁତି ତାଙ୍କର ପରିଚୟ ଦେଇ ସମସ୍ତ ବିଷୟ ଜଣେଇଲେ । ଏକଥା ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ କାହିଁକି ଜଣେଇନଥିଲେ ବୋଲି କହିଲେ । କର୍ଦମ ଋଷି ଦେବହୁତିଙ୍କ ସେବାରେ ପ୍ରୀତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲେ । ଦେବହୁତି ଚିନ୍ତା କଲେ ଏହି କୁଟୀରରେ କଣ ଅଛି ଯେ ମୁଁ ମାଗିଲେ ମୋତେ ମିଳିବ । କର୍ଦମ ତାଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରି ଆସିବାକୁ କହିଲେ । ଦେବହୁତି ନିକଟସ୍ଥ ସରୋବରରେ ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ ପୂର୍ବପରି ଯୌବନ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଓ ଅତି ଆନନ୍ଦିତା ହୋଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ । ପୁଣି ତାଙ୍କର କଣ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ମୁନି ପଚାରିବାରୁ ସେ ଚିନ୍ତାରେ ପଡିଗଲେ । ମୁନି ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଜାଣି ଯୋଗ ବଳରେ ଗୋଟିଏ ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମହଲ ନିର୍ମାଣ କରିଲେ । ସେ ମହଲରେ ଅନେକ ଦାସ ଦାସୀ ଥିଲେ । ଏ ସବୁରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରୟୋଜନ ନାହିଁ, କର୍ଦମ ଋଷିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଭାବରେ ସମୟ ବ୍ୟତୀତ କରିବାକୁ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ବୋଲି ଦେବହୁତି ଜଣେଇଲେ । କର୍ଦମ ସେଥିରେ ସମ୍ମତ ହେଲେ। ସେ ଯେଉଁଠାକୁ ସଂକେତ କରିଲେ ସେଠାରେ ଏକ ବିମାନ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା । ଭାଗବତରେ ଦେଢ଼ପୃଷ୍ଠାରେ ସେ ବିମାନର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ସେ ବିମାନରେ ବୃକ୍ଷ ଲତା ପଶୁପକ୍ଷୀ ଶୋଭିତ ଉଦ୍ୟାନ ପ୍ରଭୃତି ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ ସୁବିଧା ଉପଲବ୍ଧ ଥିଲା । ସେହି ବିମାନରେ ସେ ଦେବହୁତିଙ୍କୁ ନ ବର୍ଷରେ ନବଲୋକ ଭ୍ରମଣ କରେଇଲେ । ସେହି ଭ୍ରମଣ କାଳରେ ଦେବହୂତି ନବ କନ୍ୟାଙ୍କର ଜନନୀ ହେଲେ । ସେ କନ୍ୟା ମାନଙ୍କର ନାମ ହେଉଛି - କଳା, ଅରୁନ୍ଧତୀ, ଅନସୂୟା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଗତି କ୍ରିୟା, କ୍ଷତି, ଶାନ୍ତି ଓ ହବିର୍ଭୁ । ନ ବର୍ଷ ପରେ ଯେତେବେଳେ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଲେ କର୍ଦମ ଋଷି ପତ୍ନୀଙ୍କୁ କହିଲେ ‘ଏବେ ତମେ ସେ ମହଲରେ ନିଜ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ସହିତ ରୁହ । ଦେବହୁତି ପୁତ୍ର କଥା ମନେପକେଇବାରୁ ଯଥା ସମୟରେ ସ୍ୱୟଂ ନାରାୟଣ ତମ ପୁତ୍ର ରୂପରେ ଜାତ ହେବେ ବୋଲି କର୍ଦମ ଋଷି କହିଲେ । ଉଚିତ ସମୟରେ ପୁତ୍ର ଜାତ ହେବାପରେ ମୋର ସର୍ତ୍ତ ପୁରଣ ହେଲା, ମୁଁ ଯାଉଛି ବୋଲି କହି କର୍ଦମ ଯିବାକୁ ବାହାରିଲେ । କିଛିଦିନ ପୁତ୍ର ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ପତ୍ନୀଙ୍କ କଥା ଅସ୍ବୀକାର କରିଲେ। ଦେବହୁତି ନିଜର ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ତାଙ୍କ ସହିତ ଯିବାକୁ ବାହାରିଲେ । ସେତେବେଳେ ଋଷି ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ ‘ସ୍ୱୟଂ ନାରାୟଣ ତମର ପୁତ୍ର ରୂପରେ ନୂତନ ଯୁଗ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେ ବଡହେଲେ ତମକୁ ଉପଦେଶ ଦେବେ ଓ ତୁମର ମୋକ୍ଷ ହେବ । ପୁତ୍ର କପିଳ ମୁନିଙ୍କୁ ଯେତେବେଳେ ବାର ବର୍ଷ ହେଲା ସେ ଦେବହୁତିଙ୍କୁ ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଯୋଗର ଉପଦେଶ ଦେଲେ । ତାହା ସଂସାରରେ ସାଙ୍ଖ୍ୟଦର୍ଶନ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା । ଏହି ଦର୍ଶନ ଓ ଏହି ଯୋଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଲୌକିକ । 

ଆମର ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର, ପୁରାଣ, ସମସ୍ତ ଗ୍ରନ୍ଥ-ରାମାୟଣ, ମହାଭାରତ, ସ୍ମୃତି, ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦଗୀତା, ଏସବୁ ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଦର୍ଶନ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏହାର ରଚୟିତା କପିଳ ମୁନି ଶ୍ରୀ ଭଗବାନଙ୍କର ଏକ ଅବତାର ସହିତ ଜଣେ ଋଷି ମଧ୍ୟ ଅଟନ୍ତି। କପିଳ ମୁନିଙ୍କର ଅଭିଶାପ ଫଳରେ ସଗର ରାଜାଙ୍କର ସାତ ହଜାର ପୁତ୍ର ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ଓ ପରେ ସେହି ସାଗର ରାଜାଙ୍କର ବଂଶଧର ରାଜା ଭଗୀରଥ କଠୋର ତପସ୍ୟା ବଳରେ ଗଙ୍ଗାମାତାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠକୁ ଆଣି ତାଙ୍କ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ କରାଇଥିଲେ। ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ କପିଳ ମୁନି ଦେବହୂତିଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ ସେହି ସ୍ଥାନ କପିଳବାସ୍ତୁ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେହିଠାରେ ମହାତ୍ମା ବୁଦ୍ଧ ଜନ୍ମଲାଭ କରିଥିଲେ ।

ସାଙ୍ଖ୍ୟର ଅର୍ଥ ସଂଖ୍ୟା । ଏହି ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଯୋଗରେ ଦୁଇ ଠାରୁ ଅଠେଇଶ ଶ୍ଳୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସଂଖ୍ୟା ମାନ Character। ଏହାକୁ ଏକ ସ୍ଲାଇଡ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ।

ସର୍ବ ପ୍ରଥମେ ଏକ ର ବିଚାର କରାଗଲା । ଏକୋବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ଵିତୀୟୋନାସ୍ତି। ଏହା ପ୍ରଥମ ସଂଖ୍ୟା ହୋଇଗଲା । କିନ୍ତୁ ସାଂଖ୍ୟ ଯୋଗୀ ମାନେ କହିଲେ ଗୋଟିଏରେ କାମ ଚଳିବ ନାହିଁ । ଅତି କମ୍‌ରେ ଦୁଇଟିକୁ ତ ମାନିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ । ଗୋଟିଏ ଜଡ ତତ୍ତ୍ଵ, ଅନ୍ୟଟି ଚେତନ ତତ୍ତ୍ଵ ଅଟେ ।

ପୁଣି ଚିନ୍ତା କରାଗଲା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ (ବୁଦ୍ଧି) ଓ ସମଷ୍ଟି (ଅହଙ୍କାର) ଏଥିରେ ନ ମିଶିବ ତେବେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ନିର୍ମାଣ ହେଇପାରିବ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଭାବେ ତିନି ଓ ଚାରି ସଂଖ୍ୟା ଆସିଗଲା । ପୁଣି କେହି କହିଲେ ଚାରିଟି ସଂଖ୍ୟାରେ କ'ଣ ହେବ? 

ପଞ୍ଚମରେ ମନ, ଛ ରୁ ଦଶମ ପଯ୍ୟନ୍ତ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଏଗାରରୁ ପନ୍ଦର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟଙ୍କୁ ସାମିଲ କରାଗଲା । କେହି କେହି କହିଲେ ମାତ୍ରା ଓ ମହାଭୂତ ବିନା ଏସବୁ କ'ଣ ହେବ। ତେଣୁ ଶଦ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ମାତ୍ରା ତଥା ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଯଥା , ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ । ଏହିପରି ଭାବେ ସାଙ୍ଖ୍ୟଯୋଗୀମାନେ ନିଜ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଏହି ପଚିଶିଟି ସଂଖ୍ୟାର ବିଚାର କଲେ । ଅନ୍ୟ କେହି ସତ୍ତ୍ଵ, ରଜୋ,ଓ ତମୋକୁ ଯୋଡିଲେ । ତେଣୁ ଏହିପରି ଭାବେ ସାଙ୍ଖ୍ୟଯୋଗୀମାନେ ମୋଟ ଅଠେଇଶି ସଂଖ୍ୟାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।

ଏହି ସମଷ୍ଟି ଅଙ୍ଗର ସତ୍ତ୍ଵ ଅଂଶ - ମନ, ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଟେ । ତାମସ ଅଂଶ ପାଞ୍ଚ ମାତ୍ରା ଓ ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଅଟେ । ତଥା ରାଜସ ଅଂଶରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ପ୍ରେରଣା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି। ଏହି ବିଷୟ ବହୁତ ବଡ଼, ଏହାକୁ କେବଳ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଅଛି। 

ଦ୍ଵିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ରଥକୁ ଦୁଇ ସୈନ୍ୟବାହିନୀ ମଝିରେ ଛିଡ଼ା କରିବାକୁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିଛନ୍ତି। ଯଦି ଭଗବାନ ଚାହିଁଥାନ୍ତେ ତେବେ ସେ ରଥକୁ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ସମ୍ମୁଖରେ ଛିଡ଼ା କରି ପାରିଥାନ୍ତେ। ତାହେଲେ ଏହି ଭଗବଦ୍ ଗୀତା କୁହାଯାଇ ପାରିନଥାନ୍ତା। ଭଗବାନ ଜଣେ ଉତ୍ତମ ବୈଦ୍ୟ ଭାବେ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ ଓ ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଛିଡ଼ା କଲେ । ଯେତେବେଳେ ଅର୍ଜୁନ ସେମାନଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଲେ ସେତେବେଳେ ସେ ଯୁଦ୍ଧ ନକରିବାପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁକ୍ତି ରଖିଲେ । ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ସ୍ମିତ ଭାବେ ହସୁଥିଲେ ।