विवेचन सारांश

ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଯୋଗ-ସନାତନ ଦର୍ଶନ

ଶ୍ରୀ ଭଗବାନଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ କୃପାଦୃଷ୍ଟି ଯୋଗୁଁ, ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ଏପରି ସୌଭାଗ୍ୟ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଅଛି ଯେ, ଆମେ ଆମର ଜୀବନକୁ ସଫଳ ଏବଂ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ,  ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜୀବନରେ ଉନ୍ନତି ଆଣିବା ପାଇଁ, ମାନବ ଜୀବନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ- ଗୀତାଜୀଙ୍କର ପଠନ ଏବଂ ଅଧ୍ୟୟନ, ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଶୁଣିବା ଏବଂ ଏହାକୁ ମନେ ରଖିବା ଏବଂ ଏହାର ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ଏବଂ ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ପାଇଁ ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କରୁଛୁ। ଆମେ ଜାଣିନାହୁଁ ଯେ, ଆମେ ଏହି ଜନ୍ମରେ କୌଣସି ଭଲ କାମ କରିଛୁ ବା ଆମର ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ କରିଥିବା ସୁକୃତ, ଆମର ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ କିମ୍ବା କୌଣସି ଜନ୍ମରେ କୌଣସି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ କୃପା ଦୃଷ୍ଟି ଆମ ଉପରେ ପଡ଼ିଛି, ଯାହା ଯୋଗୁଁ ଆମର ଭାଗ୍ୟଦ୍ୟୋୟ ହୋଇ ପାରିଛି ଯେ, ଆମେ ଭଗବଦ୍ ଗୀତାଜୀ ପଠନ, ମନନ ପାଇଁ ମନୋନୀତ ହୋଇଛୁ।

ଏହା ଏକ ସହଜ, ସାଧାରଣ କଥା ନୁହେଁ ଯେ, ଆମକୁ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ପାଇଁ ବାଛି ଦିଆଯାଇଛି, ତେଣୁ ଆମେ ବାରମ୍ବାର ଆମର ଭାଗ୍ୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ଉଚିତ୍ ଏବଂ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ଯେ ଆମେ ଗୀତାଜୀଙ୍କୁ ବାଛି ନାହୁଁ ବରଂ ଆମକୁ ଗୀତା ଜୀ ଙ୍କ ପାଇଁ ଆମକୁ ବଛା ଯାଇଛି। ଏବେ ଏହାକୁ ତ୍ଯାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଚାଳିଶ ମିନିଟ ସମୟର ଗୀତା ଅଧ୍ୟୟନ ଜାରି ରହିବା ଉଚିତ। ଗୀତାଜୀଙ୍କୁ ଅତି କମରେ ଅଠର ଥର ପଢ଼ିବା ଉଚିତ। ଏହି ଅଧ୍ୟୟନ ଯାତ୍ରା ଜୀବନ ସାରା, ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଶେଷ ନିଶ୍ୱାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାରି ରହିବା ଉଚିତ। ବିନା ଅର୍ଥରେ, ଘରେ ବସି, ନିଜ ସୁବିଧାରେ, ଆମେ ଭଗବଦ୍ ଗୀତାର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଲାଭ କରି ପାରିଛୁ, ଏତେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଲାଭ କରିଛୁ। ମାନବ ଶରୀର ପାଇବା ଏକ ମହାନ ସୌଭାଗ୍ୟ।

ଏହାଠାରୁ ଭଲ ଆଉ କିଛି ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ନାମ ସାଂଖ୍ୟଯୋଗ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ମର୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର। ଆମ ହିନ୍ଦୁ ସନାତନ ପରମ୍ପରାର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ମୂଳ ଅଛି।

ଦର୍ଶନ— (philosophy) ଯେପରି-ଚୀନ ଦର୍ଶନ,ଜାପାନୀ ଦର୍ଶନ, ସେହିପରି ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ରାମାୟଣର ଆରତୀରେ ଆମେ ଗାନ କରୁ -

ଆମର ଛଅଟି ଶାସ୍ତ୍ର ବା ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ସବୁର ସାରମର୍ମ। ଏହାକୁ ନ’ଜାଣିଲେ ହିନ୍ଦୁ ସଂସ୍କୃତିକୁ ବୁଝିହେବ ନାହିଁ। ଆମେ ଯାହା କିଛି ଜାଣୁ, ଯେଉଁ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସହିତ ଆମେ ଠିକ୍ ଏବଂ ଭୁଲର ଧାରଣାକୁ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରୁ, ତାହା ଆମକୁ ଏହି ଛଅଟି ଦର୍ଶନରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି। ଏହା ଆମ ସଂସ୍କୃତିରେ ଏତେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ମିଶ୍ରିତ ହୋଇଯାଇଛି ଯେ,ଏହି ଛଅଟି ଦର୍ଶନର ଧାରଣା ଆମ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ନିରନ୍ତର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି।

ଏହି ଛଅଟି ଦର୍ଶନ ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ପରିଚାଳିତ କରେ। ଛଅଟି ଦର୍ଶନ, ଚାରୋଟି ବେଦ, ଅଠରଟି ପୁରାଣ ଏବଂ ଉପନିଷଦ (ପ୍ରାୟ ଏକଶହ ଆଠଟି)।ଏଥି ମଧ୍ୟରୁ ଦଶଟିକୁ ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ, ଯାହାର ଭାଷ୍ୟ ଭଗବାନ ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲିପିବଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି।

ରାମାୟଣ, ମହାଭାରତ, ସମସ୍ତ ସ୍ମୃତି ଏବଂ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ସାଂଖ୍ୟ-ମୂଳକ ଅଟେ। ଏଗୁଡ଼ିକ ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ। ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନ କେଉଁଠାରୁ ଆସିଲା? ଏହାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ହେଲେ, ଆପଣଙ୍କୁ ନିମ୍ନ ପ୍ରଦତ୍ତ କାହାଣୀକୁ ବୁଝିବାକୁ ପଡିବ।

ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଜୀ ସପ୍ତ ଋଷି ମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ସେହି ସମସ୍ତ ଋଷି କେବଳ ଭକ୍ତି ଏବଂ ତପସ୍ୟାରେ ଲିପ୍ତ ରହିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ। ସନକାଦି କେବଳ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ବୟସର ହୋଇଥିଲେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇ ପାରୁନଥିଲା।

ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଥିଲେ କର୍ଦମ ଋଷି। ବ୍ରହ୍ମାଜୀଙ୍କର ଏହି ପୁତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଜୀ ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ ଯେ,” ମୁଁ ତୁମ ମାଧ୍ୟମରେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ବିସ୍ତାର କରିବାକୁ ଯୋଜନା କରିଛି।” ସେ କହିଲେ ଯେ,”ମୁଁ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ମୁଁ କେବଳ ଭଜନ ଏବଂ ଏକାନ୍ତ ଜୀବନ ଯାପନରେ ଆଗ୍ରହୀ। ମୁଁ ବିବାହରେ ଆଦୌ ଆଗ୍ରହୀ ନୁହେଁ।” ବ୍ରହ୍ମାଜୀ କହିଥିଲେ ଯେ,” ଯଦି ସମସ୍ତେ ଏପରି ମନା କରିବେ, ତେବେ ସୃଷ୍ଟିର କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି ହେବ? ତେଣୁ, ତୁମକୁ ବିବାହ କରିବାକୁ ପଡିବ।”
କର୍ଦମ ଋଷି ବାରମ୍ବାର ମନା କରିଚାଲିଲେ, ତା’ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଜୀ ତାଙ୍କୁ ଏକ ସନ୍ତାନ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ରହିବାକୁ କହିବାରୁ, କର୍ଦମ ଋଷି ରାଜି ହେଲେ।

ମନୁ ଏବଂ ଶତରୂପାଙ୍କ କନ୍ୟା ଦେବହୁତି ବହୁତ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱଭାବର ଥିଲେ। ନାରଦ ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ବିବାହ ଋଷି କର୍ଦମଙ୍କ ସହ ହେବ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ବିବାହ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଏକ ସର୍ତ୍ତ ଥିଲା ଯେ ଏକ ସନ୍ତାନ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ରହିବେ। ବ୍ରହ୍ମାଜୀ ତାଙ୍କୁ ଋଷି କର୍ଦମଙ୍କୁ ବିବାହ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଦେବହୁତି କହିଥିଲେ ଯେ ଯଦି ବ୍ରହ୍ମାଜୀ ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଏହି ବିଷୟରେ କାହିଁକି ଚିନ୍ତା କରିବେ? ମନୁ ଏବଂ ଶତରୂପା ଦେବହୁତିଙ୍କୁ ଋଷି କର୍ଦମଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଗଲେ। ଋଷି ଏକ ଗଛ ତଳେ ବିନା ଆସନରେ  ଭୂମିରେ ବସିଥିଲେ। ନାରଦ ଜୀ ତାଙ୍କୁ ସେହି ତିନି ଜଣଙ୍କ ଆଗମନ ବିଷୟରେ ଜଣାଇଥିଲେ।

ଋଷି କର୍ଦମ ତିନୋଟି ଆସନ ଅଣାଇଲେ। ଯେତେବେଳେ ତିନି ଜଣ ଆସିଲେ, ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ବସିବା ପାଇଁ ଆସନ ଦେଲେ। ମନୁ ଏବଂ ଶତରୂପା ବସିଗଲେ କିନ୍ତୁ ଦେବହୁତି ବସିବାକୁ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କଲେ କାରଣ ଋଷି କର୍ଦମ ଆସନ ବିନା ଭୂମିରେ ବସିଥିଲେ। ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ, ଦେବହୁତି ଆସନରେ ବସିବାକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ମନେ କଲେ ନାହିଁ। ସେ ଭାବିଲେ ଯେ,” ମୁଁ ମୁନିଙ୍କୁ ମୋର ସ୍ୱାମୀ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ସେ ଏତେ ମହାନ ମୁନି। ମୁଁ ଆସନରେ ବସିବି ଏବଂ ସେ ବିନା  ଆସନ ବସିବେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ମୁନି ମୋତେ ଆସନ ଦେଇଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେଥିରେ ନ ବସିବା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଅସମ୍ମାନ ହେବ।” ଦେବହୁତି ତାଙ୍କ ଡାହାଣ ହାତ ଆସନ ଉପରେ ରଖି ନିଜେ ଭୂମିରେ ବସିଲେ। ଆସନ ଉପରେ ହାତ ରଖି ସେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ସଙ୍କେତ କରିଥିଲେ। 

ଦେବହୁତିଙ୍କ ଏହି ଯୁକ୍ତି ମୁନିଙ୍କୁ ବହୁତ ପସନ୍ଦ ଆସିଲା। ଋଷି ସେହି ଝିଅର ଭଦ୍ରତାକୁ ପସନ୍ଦ କଲେ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ  କେବଳ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ରହିବେ ଏବଂ କହିଲେ ଯେ ଯଦି ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ତେବେଯାଇ ହିଁ ସେ ବିବାହ କରିବେ। ଦେବହୁତିଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ, ମନୁ ଏବଂ ଶତରୂପା ସେମାନଙ୍କର ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ ଏବଂ ମୁନିଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଝିଅ ହସ୍ତାନ୍ତର କରି ଚାଲିଗଲେ।

ବିବାହ ପରେ ମଧ୍ୟ, ଋଷି ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଲିପ୍ତ ରହିଲେ। ସେ କେବେ ଦେବହୁତିଙ୍କ ସହ କଥା ହେଉନଥିଲେ। ଦେବହୁତି ଦିନସାରା ଋଷିଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରୁଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରୁଥିଲେ।

କର୍ଦମ ଋଷି ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଏତେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ କିଛି ଘଟୁଥିବା କଥା ସେ ଜାଣୁ ନ’ଥିଲେ। ଅନେକ ବର୍ଷ ପରେ, ଦେବହୁତି ଏବେ ପ୍ରୌଢାବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କ କେଶ ଧଳା ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଗୋଟିଏ ଦିନ କର୍ଦମ ଋଷି ଏକ ପୁସ୍ତକ ଲେଖିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୀପରେ ତେଲ ଶେଷ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ଦେବହୁତି ଦେଖିଲେ ଯେ ଦୀପ ମଳିନ ହେଉଛି, ତେଣୁ ସେ ଶୀଘ୍ର ଦୀପରେ ତେଲ ଢାଳିଲେ। ଲିଭିଯାଉଥିବା ଦୀପରେ ତେଲ ଢାଳିଲେ,  ତାହାର ଆଲୋକ ତୁରନ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେହି ଦୀପର ଆଲୋକ ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା। ଯେତେବେଳେ କର୍ଦମ ଋଷି ଦେବହୁତିଙ୍କୁ ସେଇ ବର୍ଦ୍ଧିତ ଆଲୋକରେ ଦେଖିଲେ, ସେ ପଚାରିଲେ, "ଦେବୀ, ତୁମେ କିଏ?" ଦେବହୁତି କହିଲେ, "ଆପଣ ଏତେ ବର୍ଷ ଧରି ମୋ ସହିତ କଥା ମଧ୍ୟ ହୋଇନାହଁ, ତେଣୁ ମୁଁ ସବୁବେଳେ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲି ଯେ, ଆପଣଙ୍କର ଜ୍ଞାତସାରରେ ଅଛି , ସେଥିପାଇଁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଛି।" ଋଷି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଗଲେ, "ଏତେ ବର୍ଷ ଧରି?" ଦେବହୁତି ତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇ ଦେଲେ ଯେ ମୁଁ ଦେବହୁତି, ମନୁ ଏବଂ ଶତରୂପାଙ୍କ ଝିଅ। ଆପଣ ମୋତେ ବିବାହ କରିଥିଲେ।

ମୁନି କର୍ଦମ ମନେ ପକାଇଲେ। ସେ କହିଲେ ଯେ,” ତୁମେ ଏତେ ବର୍ଷ ଧରି ମୋର ସେବା କରିଆସୁଛି, ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି କିଛି କହିଲ ନାହିଁ?” ଦେବହୁତି କହିଲେ ଯେ,” ମୁଁ  ଆପଣଙ୍କୁ କେବେ ଗୋଟିଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଫୁର୍ସତରେ ଦେଖିନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ କେମିତି ଆପଣଙ୍କ ସହିତ କଥା ହୋଇଥାନ୍ତି।” ମୁନି କହିଲେ, “ତୁମେ ଧନ୍ୟ ଦେବୀ। ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏତେ ଅବହେଳିତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ତୁମେ ଏତେ ବର୍ଷ ଧରି ମୋର ସେବା କରୁଛ। ମୁଁ ତୁମ ଉପରେ ବହୁତ ଖୁସି। ତୁମେ କ'ଣ ଚାହୁଁଛ କୁହ? ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ବରଦାନ ଦେବି।” ଦେବହୁତି ଭାବିଲେ ଯେ ଘରେ କଣ ଅଛି ସେ ବିଷୟରେ ମୁନି କିଛି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ? ଯଦି ସେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ରାନ୍ଧିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ଜଣାନାହିଁ ସେ କିପରି ଓ କ’ଣ ଖାଇବେ? ଏବେ ସେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରୁଛନ୍ତି ଯେ ସେ ତାଙ୍କୁ କ'ଣ ଦେବେ? ସେ ତ ଖାଦ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦିର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି, ମୁନିଙ୍କ ପାଖରେ କ'ଣ ଅଛି ଯେ ସେ ତାଙ୍କୁ କିଛି ଦେବେ? ମୁନି କହିଲେ,” କିଛି ଚିନ୍ତା କରନାହିଁ। ଦୁନିଆରେ ଏପରି କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ତ ନାହିଁ ଯାହା ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଧନ ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧି ମୋ ଆଗରେ ଛୋଟ । ଯାଅ, ସରୋବରରେ ସ୍ନାନ କରି ଆସ।”

ଦେବହୁତି ସରୋବରରେ ବୁଡ଼ ପକାଇବା ମାତ୍ରେ ପୁଣି ଥରେ ଯୁବତୀ ହୋଇଗଲେ, ଯେପରି ସେ ବିବାହ ସମୟରେ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖି ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ମୁନିଙ୍କର ଏହି ସିଦ୍ଧି ଦେଖି ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସେ ସ୍ନାନ ସାରି ବସ୍ତ୍ର ଆଭୂଷଣ  ପିନ୍ଧି ଫେରି ଆସିଲେ। ମୁନି ପୁଣି ପଚାରିଲେ,” ମୋ’ଠାରୁ ଆଉ କ'ଣ ଚାହାଁନ୍ତି କୁହନ୍ତୁ? ଦେବହୁତି କହିଲେ ଯେ,” ରହିବା ପାଇଁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଘର ହେବା ଉଚିତ।” ମୁନିଙ୍କ ଗୋଟିଏ ଇଙ୍ଗିତରେ ଏକ ସୁନାର ପ୍ରାସାଦ ଦେଖାଦେଲା। ହଜାର ହଜାର ଦାସ ଏବଂ ଦାସୀ, ଆରାମ ଏବଂ ବିଳାସପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ପ୍ରସାଦ । ମୁନି ଦେବହୁତିଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ। ଦେବହୁତି କହିଲେ ଯେ ତୁମେ ଏକ ପୁତ୍ରର କଥା କହିଥିଲ।” ମୁନି କହିଲେ, "ହଁ, ଠିକ୍।" ତୁମେ ଆଉ କ'ଣ ଚାହୁଁଛ?” ଦେବହୁତି କହିଲେ,”ମୁଁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ବୁଲି ଯାଇନାହିଁ। ମୁଁ ବିଶ୍ୱକୁ ଯେପରି ଅଛି ସେହିପରି ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ମୁନି ଗୋଟିଏ ଇଙ୍ଗିତରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ବିମାନକୁ ପ୍ରକଟ କରାଇଥିଲେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଭାଗବତର ଅନେକ ପୃଷ୍ଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।
ସର୍ବକାଳେ ସୁଖିନଃ:

ଏହାକୁ ସର୍ବଦା ଖୁସି ଆନନ୍ଦଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହି ବିମାନରେ ମୟୂର ଏବଂ ହରିଣର ପ୍ରତିକୃତି ଅଛି ଏବଂ ଏହି ବିମାନ ମନର ଗତିରେ ଗତି କରେ। ମୁନି ଦେବହୁତିଙ୍କ ହାତ ଧରି ତାଙ୍କୁ ଏହି ରଥରେ ବସାଇ ନଅ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ନଅଟି ଲୋକ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ନଅଟି କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ। ମୁନି ଝିଅମାନଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରି ଆସିଥିଲେ। ପାଖରେ ଥିବା ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ତାଙ୍କ ଝିଅମାନଙ୍କ ସହିତ ରହିବା ପାଇଁ, ମୁନି ଦେବହୁତିଙ୍କୁ କହିଲେ। ଦେବହୁତି କହିଲେ ଯେ ଏସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି କିନ୍ତୁ ମୋର ପୁତ୍ର ହୋଇନାହିଁ। ତେଣୁ ମୁନି କହିଥିଲେ ଯେ,” ଈଶ୍ୱର ସ୍ୱୟଂ ତୁମର ପୁତ୍ର ରୂପରେ ଆସିବେ।” ସେହି ପୁତ୍ର ସାଧାରଣ ହେବ ନାହିଁ।ସେଥିପାଇଁ ମୁନି ଦେବହୁତିଙ୍କୁ ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବାକୁ କହିଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପଦ୍ଧତି କହିଲେ। କିଛି ଦିନ ପରେ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ନାରାୟଣ ଦେବହୁତିଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଆସିଲେ। ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ ମୁନି କହିଲେ ଯେ,” ଏବେ ମୋର କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି, ଏବେ ମୁଁ ଯାଉଛି।” ଦେବହୁତି କହିଲେ ଯେ, “ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଜୀବନ ସହିତ କ’ଣ କରିବି? ତେଣୁ ତୁମେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ମୋତେ ସାଙ୍ଗରେ ନେଇଯାଅ।” ଉତ୍ତରରେ ଋଷି କହିଲେ ଯେ,”ତୁମେ ସ୍ୱୟଂ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛ। ଯେତେବେଳେ ସମୟ ଆସିବ, ସ୍ୱୟଂ ପରମେଶ୍ୱର ତୁମକୁ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦେବେ।”
ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ପୁଅ କପିଳ ମୁନି ଟିକେ ବଡ଼ ହେଲେ, ଦେବହୁତି ଏହି ପିଲାଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଜାଣିବାର ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ କପିଳ ମୁନି ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ଦେଇଥିବା ସାଂଖ୍ୟ ଯୋଗର ଉପଦେଶ ଏବେ ଆମର ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନ ଭାବରେ ବିଦିତ।

କପିଳ ମୁନିଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅନ୍ୟ କାହାଣୀ ଅଛି। କପିଳ ମୁନିଙ୍କ ଅଭିଶାପ ଯୋଗୁଁ ରାଜା ସାଗରଙ୍କ ଷାଠିଏ ହଜାର ପୁତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହୋଇ ଯାଇଥିଲେ। ପରେ ଭାଗୀରଥ ଗଙ୍ଗା ମାତାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆଣି ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ। ସେ ନେପାଳର କପିଳବାସ୍ତୁ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ,ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଯୋଗୁଁ ସେହି ସ୍ଥାନର ନାମ କପିଳବାସ୍ତୁ ରଖାଯାଇଥିଲା।

ଏଠାରେ ସାଂଖ୍ୟ ଯୋଗର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ସାଂଖ୍ୟର ଅର୍ଥ ସଂଖ୍ୟା। ଯେତେବେଳେ ବି ସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବିଷୟରେ ବିଚାର କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ସାଂଖ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଆମେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ସ୍ଲାଇଡ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା ବୁଝିପାରିବା-

ଯେଉଁ ସମୟରେ ସମୟ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ। ବିଲୟ ଘଟିବାର ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସୃଷ୍ଟି ହେବାର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥା। ପ୍ରଳୟ କାଳ ପରେ, ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି ନ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେହି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ରହିଥାଏ, ତାହା ପୁରୁଷ। ତା'ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ତାହା ହେଉଛି ପ୍ରକୃତି। ପ୍ରକୃତିରୁ, ମହଦ୍ ବୁଦ୍ଧି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ମହଦ୍ବୁଦ୍ଧିରୁ, ସମଷ୍ଟି (ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

ତା'ପରେ ଅହଂକାର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ସମଷ୍ଟି  ଅହଂକାରରୁ, ମନ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଶ୍ରୋତ୍ର, ତ୍ୱଚା, ଚକ୍ଷୁ, ଜିହ୍ୱା ଏବଂ ପ୍ରାଣ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ  ଏବଂ ହାତ, ପାଦ, ବାକ୍, ମଳଦ୍ୱାର ଏବଂ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ।

ଏଥିରୁ ତନ୍ମତ୍ରାୟ ଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି- ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ସ୍ୱାଦ ଏବଂ ଗନ୍ଧ।

ଏହି ମହାଭୂତ ଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଏବଂ ପୃଥିବୀ।

ସମଷ୍ଟି ଅହଂକାର ପରେ, ଏହି ତିନୋଟି ଗୁଣ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲେ। ଯଥା - ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଏବଂ ତାମସିକ ଗୁଣ। ଏଗୁଡ଼ିକ କାର୍ଯ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛନ୍ତି।

ଏହି ପଚିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସାଙ୍ଖ୍ୟ କୁହାଯାଏ। କେତେକ କୁହନ୍ତି ଯେ ମୁଁ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସମାନ ବୋଲି ବିବେଚନା କରେ।

କେତେକ କୁହନ୍ତି ଯେ ମୁଁ ଦୁଇଟିରେ ବିଶ୍ୱାସ କରେ - ପ୍ରକୃତି ଏବଂ ପୁରୁଷ।

କେତେକ କୁହନ୍ତି ଯେ ମୁଁ ତିନିରେ ବିଶ୍ୱାସ କରେ - ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ ଏବଂ ଜୀବ। 

ଏକ ରୁ ପଚିଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବିଭିନ୍ନ ଦର୍ଶନରେ ବିଭିନ୍ନ ଋଷିମାନେ ସଙ୍ଖ୍ୟାତ୍ମକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଦର୍ଶନ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

ଶ୍ରୀ ଭଗବାନ ମଧ୍ୟ ଭଗବଦ୍ ଗୀତାରେ ପ୍ରକୃତି ଏବଂ ପୁରୁଷଙ୍କ ବିଷୟରେ ବିଚାର କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ପରେ ନିଜକୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ଶ୍ରୀ ଭଗବାନ ପଞ୍ଚଦଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ ତିନୋଟି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିଛନ୍ତି।