विवेचन सारांश

સાકાર સગુણ ભક્તિ શ્રેષ્ઠ કે નિરાકાર નિર્ગુણ ભક્તિ?

જય શ્રીકૃષ્ણ! પરમ પૂજ્ય સ્વામી મહારાજને આજના સત્રમાં આમંત્રણ આપું છું અને સૌથી પહેલાં ગુરુને વંદન કરીએ.
गुरुर् ब्रह्मा गुरर्विष्णु गुरुर्देवो महेश्वर:
गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः।
આજે હું મારી જાતને ભાગ્યશાળી સમજું છું કે આપ સૌ ગીતા પ્રેમી સાધકોની સામે ૧૨મા અધ્યાય ભક્તિયોગનું વિવેચન કરવા માટે આપની સામે ઉપસ્થિત છું. ગીતા પરિવાર દરેક વ્યક્તિને સાધક સમજે છે પછી ભલે કોઈ પહેલા પગથીયા ઉપર હોય, કોઈ બીજા કે કોઈ ત્રીજા. હું પણ એક સાધક જ છું અને પ્રતિદિન ગીતાના અર્થને સમજવાનો તથા તેને વ્યવહારમાં લાવવાનો પ્રયત્ન કરતો રહું છું. જીવનનાં ૪૮મા વર્ષે ભગવદ્ગીતાને કંઠસ્થ કરવાનો આદેશ પરમ પૂજ્ય ગોવિંદ દેવગિરિજી મહારાજ પાસેથી મળ્યો અને પછી મેં ધીરે ધીરે પ્રયત્ન ચાલુ કર્યો, તો બે વર્ષે આખી ગીતા કંઠસ્થ કરી શક્યો. એ વખતે ન તો આવા ઓનલાઇન વર્ગો ચાલતા કે કોઈ માર્ગદર્શન કરવાવાળું પણ નહોતું અને સંસ્કૃત મારો વિષય પણ નહોતો પરંતુ સંસ્કૃતના અનુસ્વારનો ઉચ્ચાર, તેના આઘાતનો ઉચ્ચાર આદરણીય સુવર્ણા કાકી જેવા સંસ્કૃતના વિદ્વાન પાસેથી શીખ્યો. અભ્યાસ કરતાં કરતાં ગીતા કંઠસ્થ થઈ ગઈ અને ૫૦મા વર્ષે પાંચ વિવેચનો કર્યા. એના પહેલાં ભગવદ્ગીતાનું મનન, ચિંતન કરવાનો અવસર કે સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થયું નહોતું. ગીતા પરિવારથી તો ઘણા વર્ષોથી પરિચિત હતો પરંતુ ગીતા પરિવારે બાળકો સુધી ગીતાને પહોંચાડવાનું કાર્ય હાથમાં લીધું હતું. સ્વામીજી જે કહેતા તે કામ અમે કરી લેતા, પરંતુ બારમા અને પંદરમાં અધ્યાય સિવાય ગીતાનું કોઈ જ્ઞાન નહોતું. ૫૦ વર્ષ સુધી વ્યવસ્થાપન અને સંચાલનનો અનુભવ હતો પરંતુ પછી મને ખબર પડી કે આજ સુધી જે કંઈ વ્યવસ્થાપન અને સંચાલન શીખ્યો તેનો સાર ભગવદ્ગીતામાં છે. વિદ્યાલયનું સંચાલન કરતાં કરતાં બાલ મનોવૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણમાં ડોક્ટરેટની ઉપાધિ પ્રાપ્ત કરી. એ વખતે ઘણું વાંચ્યું, ઘણું શીખ્યો પરંતુ પછી ખબર પડી કે બાળકોની સાથે વિચારવિમર્શ કરવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ ભગવદ્ગીતામાં છે. પાશ્ચાત્ય દેશોનાં મનોવૈજ્ઞાનિક અભ્યાસના બધાં પુસ્તકો વાંચ્યા પછી ખબર પડી કે આ બધાં પુસ્તકો નૈરાશ્યમાંથી બહાર નીકળવા માટેનું જ્ઞાન આપે છે પરંતુ ગીતા જેવા શાસ્ત્રો નિરાશા આવે જ નહીં એવું જ્ઞાન આપે છે. જે રીતે આપણે સમય સમય પર ગાડીને સર્વિસ કરાવીએ છીએ જેથી માર્ગમાં ગાડી ન બગડે એ જ પ્રમાણે ભગવદ્ગીતા આપણાં જેવાં સાધકોનું મનોવિશ્લેષણ કરે છે જેથી નૈરાશ્ય જેવું બ્રેક ડાઉન થાય જ નહીં. અર્જુનની જેમ આપણે નિરાશાની ગર્તામાં ધકેલાઈ ન જઈએ તેથી ભગવાન કૃષ્ણ એમને કર્તવ્યવિમૂઢતામાંથી બહાર લાવે છે અને આપણે નિરાશામાં જઈએ જ નહીં એના માટે ગીતાનું જ્ઞાન આપે છે. સંચાલનના એટલાં બધાં પુસ્તકો વાંચ્યા પછી ખબર પડી કે સ્વ ને સંચાલિત રાખવા માટે ભગવદ્ગીતા જેવું કોઈ શાસ્ત્ર નથી. આજે પણ જ્યારે જ્યારે ગીતાજી વાંચું છું, કંઈક નવું શીખવા મળે છે. તેથી જ પોતાને ખૂબ ભાગ્યશાળી સમજુ છું જ્યારે  વિવેચન કરવાનો એક વધુ અવસર મળે છે. હજુ પણ મારી યાત્રા ચાલુ જ છે કારણ કે હું અલ્પમતિ છું. એવી કોઈ બુદ્ધિ મારામાં છે નહીં, છતાં પણ ઈશ્વરે ગીતાને કંઠસ્થ કરવાનો, વિવેચન કરવાનો અવસર આપ્યો. ભગવદ્ગીતામાં દરેક પ્રકારના સાધક માટે માર્ગ બતાવવામાં આવ્યો છે, પછી તે બુદ્ધિશાળી હોય કે અબુધ, સજ્જન હોય કે દુર્જન. ભગવદ્ગીતા આપણને સાંખ્ય યોગ કે જેને આપણે જ્ઞાનયોગ કહીએ છીએ તે શીખવે છે. જેમની પાસે જ્ઞાન નથી, એમને કર્મયોગ શીખવે છે, અને જેમને કર્મ પણ નથી કરવું તેમને ભક્તિમાર્ગ પણ શીખવે છે. આ બધા રસ્તાઓ છેવટે ઈશ્વરપ્રાપ્તિનાં શિખર પર જઈને મળે છે. કોઈ આમથી આવે કે બીજી બાજુથી, પૂર્વથી આવે કે પશ્ચિમથી, તમે ક્યાં ઉભા છો, તમારું સ્થાન ક્યાં છે, એના ઉપર તમારી દિશાનો આધાર છે. કોઈ તમને પૂછે કે ગંગા પાર કરવા માટે હું કઈ હોડીમાં બેસું? તો તમે કહેશો કે તમારો પ્રશ્ન અધૂરો છે. પહેલાં તો તમે એ કહો કે તમે ક્યાં ઉભા છો? તમારું સ્થાન ખબર પડે પછી જ તમને આગળનો રસ્તો કહી શકાય. તે જ પ્રમાણે સાધક કઈ સ્થિતિમાં છે તેના ઉપરથી તેનો આગળનો માર્ગ નક્કી થઈ શકે.
જ્યારે આપણે ભક્તિયોગનું ચિંતન કરીએ છીએ, ત્યારે લાગે છે કે ભક્તિ યોગ જ સર્વશ્રેષ્ઠ માર્ગ છે. અર્જુને જ્યારે શ્રીકૃષ્ણને પ્રશ્ન પૂછ્યો કે, સગુણ સાકાર ભક્તિ કરનાર વ્યક્તિ પરમપદને પામે છે કે જ્ઞાનયોગી નિરાકાર સ્વરૂપને જલ્દી પ્રાપ્ત કરે છે? ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ તરત જ જવાબ આપે છે જે ભક્તિયોગને જ શ્રેષ્ઠ ગણાવે છે. સૌથી પહેલાં આપણે અર્જુનને ધન્યવાદ આપવા જોઈએ, કારણ કે આપણા મનમાં ઉઠતાં પ્રશ્નને અર્જુને ભગવાનની સમક્ષ રજૂ કર્યો છે. ગીતાકાર ભગવાન વેદવ્યાસે ગીતાના આરંભમાં જ ગીતાનું મહાત્મ્ય વર્ણવતાં કહ્યું કે, અર્જુન તો વાછરડું છે. ઉપનિષદ એ ગાય છે, જેનાં જ્ઞાનરૂપી દૂધનું દોહન કરીને શ્રીકૃષ્ણ રુપી ગોપાલ અર્જુનરૂપી વાછરડાંને દુગ્ધ પાન કરાવે છે.
सर्वोपनिषदो गावो दोग्धा गोपालनन्दनः।