विवेचन सारांश

જ્ઞાન, કર્મ તથા કર્તાના પ્રકાર

પ્રસન્નચેતસો હ્યાશુ બુદ્ધિ: પર્યવતિષ્ઠતે ॥
બુદ્ધિમાં જે ગૂંચવણ છે તે નીકળી જશે. સુખ બધા છે પણ આનંદ નથી. ગાદલું નરમ છે પણ ઊંઘ નથી આવતી કારણ કે આનંદ અંદર છે અને સુખ બહાર છે. સુખમાં ઊંઘ નથી આવતી, આનંદમાં આવે છે એ ભાવને સમજવો પડશે. આ ભાવમાં જે રહે છે તે સાત્ત્વિક છે. કર્મ સાત્ત્વિક થઈ જાય છે, કર્મ બદલવાની જરૂર નથી ફક્ત ભાવ બદલવાની જરૂર છે. જેણે ભાવ બદલીને કર્મ કર્યું એના બધા કર્મ સાત્ત્વિક થઈ જશે. યુદ્ધમાં બાણ ચલાવવાનું અર્જુનનું કર્મ પણ સાત્ત્વિક થઈ જશે.
 રસોઈ કરનારી સ્ત્રી, ભગવાનને ભોગ ધરીને બધાને પ્રસાદ વહેંચીશ એ ભાવથી રસોઈ કરે છે તેનું આ કર્મ પણ સાત્ત્વિક બની જશે. ઘર સાફ કરનાર સ્ત્રી જો હું ભગવાનનું મંદિર સાફ કરું છું એ ભાવ રાખશે તો સાફ-સફાઈનું કર્મ પણ સાત્ત્વિક થઈ જશે, એ સ્ત્રી શબરી બની જશે. મારા કૃષ્ણ આવશે, રામ આવશે એ ભાવથી કરશે તો હ્રદયમાં આનંદનું ઝરણું નિરંતર વહેતું રહેશે પણ આ ભાવ નહીં રાખે તો રડતાં રડતાં કામ કરશે. તમારે રડતાં રડતાં કરવું છે કે આનંદના ભાવથી કરવું છે તે પસંદગી તમારી છે. ભગવદ્ગીતા તમને આનંદિત બનવાની પસંદગી આપે છે. ભગવાન પણ સ્વયમ ભગવદ્ગીતા કહેતી વખતે હસી રહ્યા છે. બીજા અધ્યાયમાં ભગવાને અર્જુનને બહુ કડવી વાત કહી છે. અર્જુનને નપુંસક કહ્યો છે. આ કઠોર શબ્દ પ્રયોગ પણ હસતાં હસતાં કહે છે. સંજયે ધૃતરાષ્ટ્રને આખું વૃત્તાંત કહ્યું પછી કહ્યું કે ભગવાન આ વાત હસતાં-હસતાં કરે છે, પ્રસન્નતા સાથે કહે છે. બે સેનાઓની વચ્ચે વિષાદગ્રસ્ત અર્જુન છે તેને ભગવાન પ્રસાદયુક્ત બનાવે છે. વિષાદથી પ્રસાદની આ યાત્રા છે. ૧લો અધ્યાય "અર્જુન વિષાદયોગ" અને અંતિમ અધ્યાય "કર્મ સન્યાસયોગ." વિષાદથી પ્રસાદ તરફ લઈ જનારી ભગવદ્ ગીતા છે. પ્રસાદનો સંસ્કૃત માં સીધો સાદો અર્થ છે પ્રસન્નતા.  ૧૮ અધ્યાય પૂરા કર્યા પછી પણ જો પ્રસાદ ન મળ્યો તો બધું નકામું છે. આ જ્યારે બને છે ત્યારે તમારું પ્રત્યેક કર્મ સાત્ત્વિક બની જાય છે. તમે દુકાનમાં બેસીને ધંધો કરો છો પણ ગ્રાહકને ભગવાન ગણો. 
બધામાં ભગવાનને જુઓ અને એવો જ વ્યવહાર કરો.   જે આ ભાવથી જીવે છે એના હૃદયમાં આનંદનું ઝરણું સદા વહેતું રહે છે. મૃત્યુ પણ એના માટે આનંદ-ઉત્સવ બની જાય છે. જેવું આનંદનું આ ઝરણું હાજર નું વહે છે, અદ્ભુત ઘટનાઓ ઘટે છે. કર્મ એ જ છે પણ એને કરવાનો ભાવ બદલાઈ જાય છે.
 

સાધુ નામની એક વ્યક્તિ હતી એ કામને હંમેશા ટાળતો અને બીજા ઉપર જ આધાર રાખતો હતો, વિશેષ રુપથી પોતાની પત્ની પર આધાર રાખતો.  એક દિવસ એનું માથું દુ:ખતું હતું. એણે પોતાની પત્નીને પૂછ્યું કે હું શું કરું? પત્નીએ કહ્યું, ડોક્ટરને બતાવી દો. એણે પાછું પત્નીને પૂછ્યું કે ગામના ડોક્ટરને બતાવું કે શહેરના ડોક્ટરને? એની પત્નીએ કહ્યું, શહેરના ડોક્ટરને જ બતાવી દો. પછી એ વ્યક્તિ શહેરના ડોક્ટર પાસે ગઈ. ડોક્ટરે એને તપાસીને કહ્યું કે કોઈ વિશેષ વસ્તુ નથી, તમને એસીડીટી થઈ ગઈ છે તો આ બે ગોળી તમને આપું છું એને જમવાની સાથે ખાઈ લેજો. એ વ્યક્તિએ ડોક્ટરને પૂછ્યું કે ખાવાના સમયે એટલે ખાવા પહેલા કે ખાધા પછી? ડોક્ટરે કહ્યું એક ગોળી ખાધા પહેલા અને બીજી ગોળી ખાધા પછી લેજે. એણે ફરીથી પૂછ્યું કે આ ગોળી મારે ચાવીને ખાવાની છે કે ગળી જવાની છે? ડોક્ટરે કહ્યું, દવા કડવી છે, ગળી જજો. એણે ફરી પુછ્યું, દૂધ સાથે કે પાણી સાથે? દૂધ સાથે. કેટલું દૂધ લઉં? એક વાટકી, ગ્લાસ કે લોટો ભરીને? ડોક્ટરે કહ્યું, વાટકી ભરીને લેજો. વળી એણે પૂછ્યું, ઠંડુ કે ગરમ? થોડુંક ગરમ. ગાયનું દૂધ કે ભેંસનું? ડોક્ટરે કહ્યું, કોઇનું પણ ચાલશે તમે અહીંથી જાવ. એણે ફરીથી પૂછ્યું,  ડોક્ટર સાહેબ ઉભા ઉભા દવા ખાવાની છે કે બેસીને ખાવાની છે? ડોક્ટરે કહ્યું બેસીને પણ હવે અહીંયાથી બહાર જા અને મારે ફી આપી દે. એણે કહ્યું કે ડોક્ટર ઉતાવળ ન કરો, મારી જાતે ખાવાની છે કે પત્નીને હાથે લેવાની છે? ડોક્ટર વધારે ગુસ્સે થયા. એમણે કહ્યું, સો રૂપિયા મને આપી દેને તું જા અહીંયાથી. એણે કહ્યું, છૂટ્ટા આપું કે બંધા? હવે ડોક્ટર એટલા કંટાળી ગયા હતા કે એમણે ૫૦-૫૦ની નોટ પોતે આપી અને એને કહ્યું કે આ લે અને અહીંયાથી જા. સાધુને કંઈ સમજાતું નહોતું એ બહાર ગયો અને બંને નોટોને ધ્યાનથી જોઈ અને પછી અંદર ડોક્ટર પાસે જઈને કહ્યું કે મને તમે પૈસા કેમ આપ્યા? ડોક્ટરે કહ્યું ૫૦ રુપિયાની દવા ખરીદજે અને ૫૦ રૂપિયા રિક્ષાવાળાને આપજે પણ તું જા અહીંયાથી. એણે વળી કહ્યું, ડોક્ટર સાહેબ ગુસ્સો નહીં કરો પણ ખાલી એટલું કહી દો કે કઈ નોટ મારે દવા માટે આપવાની છે અને કઈ નોટ મારી રિક્ષાવાળાને આપવાની છે?
આ પ્રકારના કર્તા તામસકર્તા કહેવાય છે. આ વાત ભગવાને અર્જુનને સમજાવી. આની સાથે જ વિવેચનસત્ર સમાપ્ત થયું અને પ્રશ્નોત્તરી શરૂ થઈ.
 પ્રશ્નોત્તરી:
પ્રશ્નકર્તા : કમલેશદીદી
આપણે દાન કોને આપવું જોઈએ?
જવાબ : ભગવાને કહ્યું છે કે સુપાત્રને દાન આપવું જોઈએ, કુપાત્રને ન આપવું જોઈએ. જે લોકો દેશના કલ્યાણ માટે કામ કરે છે એમને દાન આપવું જોઈએ. દાન કાળ સુસંગત હોવું જોઈએ. આપણા દેશને જો બચાવવો હોય, હિન્દુસ્તાનને હિન્દુસ્તાન બનાવી રાખવું હોય તો આપણા દેશમાં જે વેદોનો સ્વર ગુંજે છે, જેનાથી ભગવાનમાં લોકોની શ્રદ્ધા વધે છે અને લોકો ધર્મકાર્યથી જોડાયેલા રહે છે એ લોકોને દાન કરવું જોઈએ. વેદ બચશે, વેદશાસ્ત્ર બચશે તો આપણો દેશ બચશે. સુપાત્રને શોધવામાં એવું ન બને કે આપણી દાન કરવાની ટેવ છુટી જાય એટલે આપણે થોડું થોડું દાન કરતા રહેવું જોઈએ.
પ્રશ્નકર્તા : સુશીલાદીદી
હવન કરતી વખતે દરેક મંત્ર પછી આપણે સ્વાહા બોલીએ છીએ તો સ્વાહાનો અર્થ શું છે?
જવાબ : સ્વાહાનો અર્થ કે આ મારું નથી તારું છે. અગ્નિને આપણે આહૂતિ સમર્પિત કરીએ છીએ અને મનમાં એ ભાવ લાવીએ છીએ કે આ મારું નથી. આ જ સ્વાહાનો અર્થ છે. 
પ્રશ્નકર્તા : મંજુ દીદી
પ્રશ્ન: આપણે સાંભળીએ છીએ કે માતા એ સૌથી વધુ નિઃસ્વાર્થ સેવા આપે છે. ચાર પેઢીઓથી મેં જોયું છે કે એક માતાને એવી આશા હોય છે કે તેને એક દીકરો હોવો જોઈએ જે મોટો થશે ત્યારે મારી સેવા કરશે કારણ કે લગ્ન પછી દીકરી સાસરે જાય છે. માતાના મનમાંથી આ અપેક્ષા કેવી રીતે દૂર કરી શકીએ?

જવાબ: અપેક્ષાનું અંતિમ પરિણામ દુ:ખ છે. જેમણે આ હેતુથી પુત્રને જન્મ આપ્યો છે તેઓએ પોતાની આસપાસ જોવું જોઈએ કે તેઓ તેમના પુત્ર સાથે વધુ જોડાયેલા છે કે તેમની પુત્રી સાથે. તમારા નસીબમાં જે હશે તે તમને પુત્ર કે પુત્રી મળશે. તમારી આજુબાજુ જુઓ, પુત્ર થયા પછી પણ લોકો વૃદ્ધાવસ્થામાં એકલા રહેતા હોય છે અને બહાર રહેતા હોવાથી તેમનો પુત્ર સાથે નથી. આપણે આપણા વૃદ્ધાવસ્થાની વ્યવસ્થા જાતે જ કરવી જોઈએ અને આપણા પુત્ર કે પુત્રી પર નિર્ભર રહેવાનું નક્કી ન કરવું જોઈએ. પુત્ર અને પુત્રી બંનેને સમાન આદરથી જોવું જોઈએ.
ભગવાન આપણને બધાને પ્રેમ કરે છે, તેથી જો આપણી સાથે કંઇક ખોટું થતું હોય તો તેના માટે ભગવાનને દોષ આપવો યોગ્ય નથી.આવો આપણે એક વાર્તા દ્વારા સમજીએ.
 યમદૂત કોઈનો પ્રાણ લેવા પૃથ્વી પર આવ્યો હતો, એ પ્રાણ લીધા પછી તેણે યમલોકમાં પાછા જવું પડ્યું. જે વ્યક્તિનો જીવ યમદૂત લેવા આવ્યો હતો તે એક માતા હતી અને ત્રણ નાના બાળકો તેના શરીરને વળગીને રડતા હતા. આ દ્રશ્ય જોઈને યમદૂતનું હૃદય હચમચી ગયું. તેણે મહિલાનો જીવ લીધો અને યમલોક પહોંચ્યા પછી તેણે ભગવાનને કહ્યું કે તમે જાણો છો કે તમે કેટલો અન્યાય કરો છો, તેના ત્રણ નાના બાળકો છે, તેઓ અનાથ થઈ ગયા છે, હવે હું આ કામ નહીં કરું, કૃપા કરીને મારું રાજીનામું લો કારણ કે મને ખબર છે કે એ બાળકો પણ ભૂખ-તરસથી પોતાનો જીવ આપી દેશે, અને પછી તમે મને તેમનો જીવ લેવા મોકલશો, હું આ કામ કરી શકીશ નહીં. ભગવાને કહ્યું, અહીં રાજીનામું જેવું કંઈ નથી, આ કામ તો કરવું જ પડશે. તમારે ન કરવું હોય તો કોઈ વાંધો નહીં પણ તમારે આની સજા ભોગવવી પડશે. તમારે પૃથ્વી પર જઈને જીવવું પડશે અને તમે ત્રણ વાર હસશો ત્યારે જ પાછા આવી શકશો. યમદૂતે કહ્યું, 'પણ મારે અહીં જ રહેવું છે', પરંતુ ત્યાં સુધીમાં તે ધડાકા સાથે પૃથ્વી પર આવી ગયો હતો. તે શિયાળાનો દિવસ હતો અને તેના શરીર પર કપડાંનો એક પણ ટુકડો નહોતો. તે ઠંડીથી ધ્રૂજવા લાગ્યો અને પછી એક માણસ ત્યાં આવ્યો અને તેણે તેને ધ્રૂજતો જોયો તો તેણે તેનો ઉનનો કોટ પહેરાવી દીધો. યમદૂતે કહ્યું, મને બહુ ભૂખ લાગી છે, તમે મને કંઈક ખવડાવી શકશો? તે માણસ તેના માટે ખાવાનું લઈને આવ્યો. ભોજન કર્યા પછી યમદૂતે કહ્યું, તમે મને કપડાં આપ્યાં, ખવડાવ્યું, હવે રહેવા માટે છત પણ આપો. માણસે કહ્યું, "તમે મારા ઘરે શું કરશો?" દેવદૂતે કહ્યું, "તમે જે પણ કામ કરશો તેમાં હું તમને મદદ કરીશ." મોચીએ કહ્યું, "ઠીક છે, મારા ઘરે આવો, તમે ત્યાં જ રહો." જ્યારે તે માણસ યમદૂત લઈને તેના ઘરે પહોંચ્યો ત્યારે તેની પત્ની તેના પર ખૂબ ગુસ્સે થઈ ગઈ કે અહીં બે લોકો માટે ખાવાનું પૂરતું નથી અને તમે એક વધુ લાવ્યા છો, આ કેવી રીતે ચાલશે? આ સાંભળીને યમદૂત જોરથી હસવા લાગ્યો, તે માણસે કહ્યું મારી પત્ની ગુસ્સામાં છે મારા પર અને તમે હસો છો? શું થયું છે? યમદૂતે કહ્યું, "હું અત્યારે કહી શકતો નથી, જ્યારે હું ત્રણ વાર હસીશ ત્યારે કહીશ કે હું કેમ હસું છું."
યમદૂતે પણ મોચી સાથે બૂટ ચંપલ બનાવવાનું શરૂ કર્યું. તેના દ્વારા બનાવેલા બૂટ અને ચંપલ અદ્ભુત હતા, તે એટલા સારા હતા કે તે એક બ્રાન્ડ બની ગયા. તેના બનાવેલા બૂટ અને ચંપલ મોંઘા ભાવે વેચાવા લાગ્યા અને ધીરે ધીરે મોચીએ એક વિશાળ ઘર બનાવ્યું.
એક દિવસ રાજાએ ત્યાં આવીને મોચીને થોડું ચામડું આપ્યું અને કહ્યું કે આ બહુ કિંમતી ચામડું છે, મને આ ચામડાના ચંપલ પહેરવાની બહુ ઈચ્છા હતી, તો મારા માટે ચંપલ નહીં, જૂતા બનાવો. મોચીએ તે ચામડું દેવદૂતને આપ્યું અને તેને રાજા માટે જૂતા બનાવવાની સૂચના આપી, ચંપલ નહીં, પરંતુ દેવદૂતે રાજા માટે ચંપલ બનાવ્યા. જ્યારે મોચીએ આ જોયું ત્યારે તે ખૂબ ગુસ્સે થયો કે હવે રાજા તેને છોડશે નહીં, સજા કરશે.  તેણે કહ્યું, "તેં શું કર્યું? મેં તને જૂતા બનાવવાનું કહ્યું, તેં ચંપલ  કેમ બનાવ્યા?" ત્યારે મહેલમાંથી એક માણસ દોડતો આવ્યો અને કહ્યું કે રાજા ગુજરી ગયા છે, તમે તે ચામડાના જૂતા ન બનાવ્યા હોય તો હવે ચંપલ બનાવી દો કારણ કે ત્યાંની પરંપરા મુજબ તેના મૃત્યુ પછી ચંપલ પહેરીને અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા હતા. મોચીએ તે માણસને ચંપલ આપ્યા અને કહ્યું કે આ તો ચંપલ જ છે, તેને લઈ જાઓ અને તેને રવાના કરો.
થોડા દિવસો પછી, રાણીએ મહેલમાંથી ફોન કર્યો કે તેના બાળકોના લગ્ન થઈ રહ્યા છે, આવો અને જે બૂટ બનાવવાના છે તેનું માપ લઈ જાવ. મોચી તેના જૂના કારીગર એટલે કે દેવદૂતને રાજકુમારોના પગ માપવા માટે રાજમહેલમાં લઈ ગયો. રાણીએ કહ્યું, મારી ત્રણેય વહુઓના પગ માપો અને તેમના માટે પણ ચંપલ બનાવી આપો. જ્યારે દેવદૂતે ત્રણેય રાજકુમારીઓના પગ માપવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે તેણે જોયું કે ત્રણેયના પગ એકસરખા હતા, તેણે ઉપર જોયું તો તેણે જોયું કે ત્રણેય સરખાં જ લાગતા હતાં. દેવદૂતે પૂછ્યું તમે બધા કોણ છો? ત્યારે ત્રણેય રાજકુમારીઓએ કહ્યું કે અમે અમારા માતા-પિતાને જોયા નથી, લોકો કહે છે કે અમારી માતા જ્યારે અમે ખૂબ નાના હતા ત્યારે મૃત્યુ પામી.  પડોશમાં રહેતા એક શાહુકારે અમારું ભરણપોષણ કર્યું અને અમને આજે શાહી કન્યા બનવા માટે સક્ષમ બનાવ્યા. આ સાંભળીને યમદૂત જે વૃદ્ધ હતો તે પોતાની જાત પર હસી પડ્યો અને મનમાં બોલ્યો કે આ તો નિયતિ છે, જ્યારે તે માતાએ જીવ ગુમાવ્યો ત્યારે હું ખૂબ જ વ્યથિત થયો હતો, પણ જો તે જીવતી હોત તો આજે આ કન્યાઓ રાજવી ન બની હોત. માતાના જવાથી જ આ છોકરીઓની હાલત સુધરી.
આ ઘટના શા માટે બની રહી છે તે આપણે નથી જાણતા, તેની પાછળ ચોક્કસ કોઈ કારણ છે જે આપણે જાણતા નથી. તે વસ્તુઓ પર આપણે ભગવાનને દોષ આપવાનું શરૂ કરીએ છીએ, રડવાનું શરૂ કરીએ છીએ અને દુઃખ અનુભવીએ છીએ. યમદૂતે મોચીની સામે હાથ જોડીને કહ્યું કે આજે હું ત્રીજી વખત હસ્યો છું, આજે મને મારી ભૂલનો અહેસાસ થયો છે, હવે હું પાછો જાઉં છું. મેં જ આ છોકરીઓની માતાનો જીવ લીધો હતો. તે દિવસે હું ખૂબ જ દુઃખી હતો, ખૂબ રડ્યો હતો અને મારા કામની ખરાબ ટીકા પણ કરી હતી, પરંતુ આજે મને મારી ભૂલનો અહેસાસ થયો છે. એમ કહીને યમદૂત ધ્યાનમાં ગયા. આને કહેવાય નિયતિ.
પ્રશ્નકર્તા-કંચન જી

 પ્રશ્ન: બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્ર એમ ચાર વર્ણો પ્રમાણે કર્મ અલગ છે. જો હું બ્રાહ્મણ કુળમાં જન્મ્યો છું, તો પછી એ વર્ણન હેઠળ જે કર્મો આવે છે તે મારે કરવા પડશે? અહીં હું મૂંઝવણ અનુભવું છું. તમે કૃપા કરીને સમજાવી શકશો?

 જવાબ: જન્મ આપણી જાતિ નક્કી કરે છે. પાત્ર અલગ છે. ચોથા અધ્યાયમાં ભગવાન કહે છે- ચતુર્વર્ણ્યં માયા શ્રીસ્તં ગુણકર્મવિભાગસઃ। ગુણ અને કર્મ પ્રમાણે મેં ચાર વર્ણોની રચના કરી છે. જાતિ અનન્ય છે. વર્ણ વ્યવસ્થા યોગ્યતા પર આધારિત છે. આપણે આપણું પાત્ર જાણવું જોઈએ. 90% ઘરોમાં, બાળકો સામાન્ય રીતે માતાપિતાની જેમ જન્મે છે. જો માતાપિતા બુદ્ધિશાળી હોય, તો બાળકો સામાન્ય રીતે હોશિયાર હોવાનું જોવામાં આવે છે. તેથી આવા બાળકોને શીખવવું વધુ સારું છે. તેઓ જ્ઞાન મેળવી શકે છે. તે સામાન્ય રીતે 90% વારસાગત છે. જો કે, 10% કિસ્સાઓમાં, આ કેસ નથી. બ્રાહ્મણ પરિવારોમાં જન્મેલા કેટલાક લોકો માંસ ખાતા જોવા મળે છે અથવા અભ્યાસમાં રસ લેતા નથી. આ જાતિ સ્વભાવ છે. આ એક પાત્ર નથી. પહેલા પાત્રો બદલવાની વ્યવસ્થા હતી. વિશ્વામિત્ર રાજર્ષિ હતા. તે બ્રહ્મર્ષિ બનવા માંગતો હતો. જે બ્રહ્મને જાણવા ઈચ્છે છે તે બ્રાહ્મણ છે. મારું કર્મ કેવું હોવું જોઈએ - સહજમ કર્મ કૌંતેય આ પ્રકરણમાં આવે છે. મારે તે કરવું જોઈએ જે સ્વાભાવિક રીતે મારું કર્મ છે. સહજમનો બીજો અર્થ પણ છે જેમ કે સહજનમન પ્રત્યર્થમ ઇતિ. અલબત્ત, જે જન્મે છે. પરંતુ સરળ ક્રિયા ત્યારે જ સરળ બનશે જ્યારે તે મારી વૃત્તિથી આવશે. અર્જુનની વૃત્તિ ક્ષત્રિયની હતી, તેથી ભગવાને તેને યુદ્ધકળા શીખવી. જો ભગવાન આપણી સમક્ષ દેખાય છે, તો તે આપણને આપણા સ્વભાવ પ્રમાણે કર્મ કરવાનું શીખવશે. ભગવાન આપણી અંદર વસે છે. જેમ જેમ આપણે ભગવદ ગીતાનો અભ્યાસ કરીશું, આપણે આ પ્રશ્નને સાહજિક રીતે ઉકેલવાનું શરૂ કરીશું.
પ્રાર્થના અને હનુમાન ચાલીસાના પાઠ સાથે અલૌકિક ઉર્જા સાથે સત્રનું સમાપન થયું.
        ॥   ૐ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ. ॥