विवेचन सारांश

आत्म्याबद्दल भगवंतांचे विवेचन

परंपरेनुसार आरंभिक प्रार्थना व दीप-प्रज्वलन करण्यात आले.

गुरूंना वंदन करून या सत्राच्या विवेचनाचा प्रारंभ झाला.
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः ।
गुरुः साक्षात्‌ परब्रह्म तस्मै श्री गुरवे नमः॥

आज विश्वचषक क्रिकेटच्या अंतिम सामन्याचा मोह टाळून आपण सर्व जण भगवद्गीतेच्या या महत्त्वाच्या अध्यायाच्या विवेचनासाठी एकत्र आलो आहोत. श्रोत्यांची जिज्ञासा विवेचनाची प्रेरणा देते. मागील सत्रात आपण पाहिले की अत्यंत विषादग्रस्त होऊन अर्जुन भगवंतांना तो युद्ध करणार नसल्याचे सांगतो.
प्रथम अध्यायाच्या ३२ व्या श्लोकात अर्जुन म्हणतो-
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च।
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा।।१.३२।।
भावार्थ: हे कृष्ण, मला विजय, राज्य व सुख यातील काहीही नको. हे राज्य, भोग किंवा जगणे काय कामाचे?
पितामह भीष्म व गुरू द्रोणाचार्य यांना युद्धात मारून मला कोणते राज्य भोगायचे आहे? त्यापेक्षा मी आपले जीवन त्यागण्यासही तयार आहे. असे भाषण करणारा अर्जुन मोहग्रस्त होऊन आपल्या क्षत्रिय कर्तव्यापासून दूर जात होता. तो रडवेला होऊन भगवंतांकडे शरणागती मागत होता व त्याच्यासाठी निश्चितपणे श्रेयस्कर काय आहे हे भगवंतांनी सांगावे असे त्यांना विनवित होता. हे विचारताना देखील त्याच्या मनात अनेक शंका होत्या.

भगवद्गीतेच्या या दुसऱ्या अध्यायात आपल्याला गीतेचे सार शिकण्याची संधी मिळते. पुढील अध्यायांत भगवंत त्यातील संकल्पनांचा आणखी विस्तार करतात. काही लोक असे म्हणतात की भगवंतांनी फक्त दुसरा अध्याय सांगितला व वेदव्यासजींनी त्याचाच आणखी विस्तार केला परंतु हे सत्य नाही. कोणतेही शास्त्र शिकविताना ते प्रथम संक्षेपात सांगावे, नंतर त्याचा विस्तार करावा व शेवटी परत एकदा ते संक्षेपात सांगावे अशी परंपरा असते. भगवंतांचा उपदेश ह्याच पद्धतीने अर्जुनास केला गेला आहे.

अर्जुनाने जेव्हा पितामह भीष्म व गुरु द्रोणाचार्यांना युद्धासाठी समोर उभे पाहिले तेव्हा त्याने युद्ध करण्यास नकार दिला. त्यावर भगवंतांनी त्याची खालील श्लोकातून कठोर शब्दांत कानउघाडणी केली -
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन।।२.२।।
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप।।२.३।।
भावार्थ: हे अर्जुना, अशा अयोग्य वेळी तुझ्यात श्रेष्ठ पुरुषांना न शोभणारा भ्याडपणा कोठून आला? त्यामुळे तुला स्वर्गलोक प्राप्त होणार नाही व तुझी अकीर्तीच होईल. अशी नपुंसकता तुला शोभत नाही. ही हृदयाची क्षुद्र दुर्बलता टाकून तू युद्धास तयार हो.

अर्जुन शूर क्षत्रिय होता, तपस्वीही होता. कोणत्याही शूर योध्दयास त्याच्या पौरुषत्वाबद्दल बोलल्यास अपमानास्पद असते. परंतु भगवंतांनी हे सर्व त्यास स्मितहास्य करीत सांगितले. त्यांच्यासाठीही हा प्रसंग कठीण होता तरी त्यांनी आपली प्रसन्नता व चेहऱ्यावरील हास्य ढळू दिले नाही. कितीही कठीण परिस्थिती असली तरी मनाची प्रसन्नता कायम ठेवावी हीच भगवद्गीतेची शिकवण आहे.

युद्ध टाळण्यासाठी स्वतः भगवंत हस्तिनापुरास गेले होते व त्यांनी दुर्योधनाकडे शिष्टाई केली होती. त्यांनी अर्धे राज्य नाही तर कमीत कमी पाच गावे तरी पांडवांना द्यावीत, त्याने ते समाधानी होतील व युद्ध टळेल, असा प्रस्ताव मांडला होता. परंतु दुर्योधनाने तो प्रस्ताव धुडकावून लावला व त्यांना अपमानित केले होते. प्रसिद्ध कवी रामधारीसिंह "दिनकर" यांच्या खालील सुंदर कवितेत या प्रसंगाचे वर्णन आहे -



भगवंतांनी दुर्योधनास अशा तऱ्हेने युद्धाच्या भीषण परिणामांबद्दल व त्याच्या भविष्याबद्दल दरबारात त्याला सुनावले होते. आता युद्ध व नरसंहार अटळ होता व दुर्योधनाचा मृत्यूही! भगवंतांनी हे सारे आधीच घडविले होते. आता ते अर्जुनास सर्व फक्त समजावून सांगत होते. ते अर्जुनास मृत्यूची भीती बाळगू नये असे सांगतात. मृत्यूमुळे देह नष्ट झाला तरी त्यात वास करणारा आत्मा अमर आहे म्हणून अर्जुन जो विचार करीत आहे तो बरॊबर नाही असे ते सांगतात.