विवेचन सारांश

આત્મા કેવો છે?

ભગવાન 25 માં શ્લોકમાં કહે છે કે એ સુવિદિત છે કે આ આત્મા અદ્રશ્ય, અચિંત્ય તથા અપરિવર્તનશીલ છે. આવું જાણ્યા પછી તારે શરીર માટે શોક કરવાનો ન હોય. આત્મા દેખાતો પણ નથી. ચિંતન કરવાનો વિષય પણ નથી. એ અપરિવર્તનશીલ છે એને બદલી પણ શકાતો નથી એટલે તો આપણા બધા શાસ્ત્ર ત્યાં સુધી પહોંચવાનો માર્ગ બતાવે છે. પહોંચ્યા પછી શું છે? તેનો આકાર કેવો છે? તેનું સ્વરૂપ કેવું છે? તે બતાવી શકતા નથી. એટલે એનું ચિંતન કરે તો કેવી રીતે કરે? માટે એનો માત્ર અનુભવ કરી શકાય છે. ચિંતન આપણે એનું કરવાનું છે કે આપણો આત્મા કેવા પ્રકારનો છે? પ્રકૃતિ જડ છે એ ત્યાં સુધી 
આત્માએ પ્રત્યક્ષ નથી દેખાતી કારણકે એ પ્રકૃતિ જન્ય છે. જ્યાં પ્રકૃતિ છે ત્યાં વિકૃતિ છે, આપણે એ વાતને પણ સમજવી પડશે. આપણું શરીર એ પ્રકૃતિ અને પરમાત્માના નાનકડા અંશના સુમેળથી બનેલું છે. આપણા શરીરમાં આત્માનો જે અંશ છે એ પરમાત્માએ આપેલો છે. બાકી બધી બાબત મન, શરીર ,બુદ્ધિ, સ્વભાવ એ પ્રકૃતિનો અંશ છે. પ્રકૃતિ ત્રિગુણાત્મક છે એ સત્ત્વ, રજ અને તમો એ ત્રણ ગુણની બનેલી છે. આ ત્રણ ગુણોનો થોડો થોડો અંશ લઈને આપણે જન્મ લઈએ છીએ. એટલે જો પ્રકૃતિનો સાથ નહીં હોય તો આપણું અસ્તિત્વ નહીં હોય. માં છે તો બાળક છે નહીં તો એકલા પિતા શું કરી લેવાના હતા. મા ને કારણ બાળકનો જન્મ થાય છે તેવી રીતે પ્રકૃતિમાંથી આ સમગ્ર સંસારનો જન્મ થયો છે.પ્રકૃતિ જડ છે એ ત્યાં સુધી ચેતન નથી થતી જ્યાં સુધી એમાં પ્રભુનો અંશ નથી આવતો. પ્રકૃતિને ચેતન કરવાનું કાર્ય ભગવાનનો નાનકડો અંશ આત્મા કરે છે. જે ક્ષણ આ શરીરમાંથી આત્મા જતો રહેશે તે જ ક્ષણે આ શરીર પણ જડ થઈ જશે. આ શરીર નિરર્થક થઈ જશે અને બે દિવસમાં જ એ  દુર્ગંધ મારવા લાગશે. તેથી મૃત્યુ બાદ તરત જ એને પ્રકૃતિને આધીન કરવું પડે છે. સામાન્ય માણસના શરીરને સળગાવવામાં આવે છે અથવા તો જમીનમાં ડાટવામાં આવે છે. પરંતુ સંન્યાસીના શરીરને ગંગાજીમાં વહાવી દેવામાં આવે છે. આ રીતે પ્રકૃતિને અધિન આપણા શરીરને કરવું પડે છે. જે પ્રકૃતિમાંથી આવે છે એ પ્રકૃતિમાં વિલીન થઈ જાય છે. એ જ કુદરતનો નિયમ છે.
  ફરી જ્યારે બીજો જન્મ થશે ત્યારે તે પ્રકૃતિ માંથી ફરી જન્મ લેશે. આ રીતે જન્મ મરણનો ફેરો ચાલ્યા જ કરે છે. એથી આપણી પરંપરામાં મૃત્યુનો શોક નથી કરતા. જ્યારે કોઈ લાંબી ઉંમરની વ્યક્તિ મૃત્યુ પામે છે એના પુત્ર પૌત્ર બધાનું સુખ જોઈ લીધું પછી લાંબી ઉંમર એની ઈચ્છાઓ પણ ઓછી થઈ જાય છે. એને જીવવાની પણ ઈચ્છા રહેતી નથી. આવા વ્યક્તિ જ્યારે મૃત્યુ પામે છે ત્યારે એના શરીરમાંથી આત્મા જતો રહે છે અને એના શરીરને પ્રકૃતિને આધીન કરવું પડે છે. એવા વ્યક્તિનું જ્યારે મૃત્યુ થાય છે ત્યારે એનો કોઈ શોક કરવામાં આવતો નથી.
પ્રકૃતિ ત્રણ ગુણોની બનેલી છે સત્ત્વ, રજ અને તમ. ત્રણે ગુણોનો અલગ અલગ સ્વભાવ છે. તમો ગુણ થી ઊંઘ આવે છે. તમે કોણ જતો રહે તો તમે આખી રાત ઊંઘી નહીં શકો. દરેક ગુણોનું સંતુલન હોવું જરૂરી છે. એક રાત ઊંઘ પૂરી ન થવાથી બીજો દિવસ બગડે છે. એના પર પણ પ્રયોગ થયા છે કે લોકો ઊંઘ્યા વગર કેટલો સમય જીવી શકે છે.
15 દિવસ સુધી ઊંઘ્યા વગરના માણસો માનસિક સંતુલન ખોઈ બેસે છે. આપણે યોગ ની વ્યાખ્યા જાણી છે "સમત્વમ યોગ ઉચ્ચતે"બધા ગુણોનું સમતુલન હોવું જરૂરી છે.
ભગવાન કહે છે કે આત્મા અદ્રશ્ય છે, અચીન્ય છે, અપરિવર્તનશીલ છે, એને બાળી શકાતો નથી. આત્માન નિર્વિકાર છે અને એવું જાણ્યા પછી શરીર માટે શોક કરવો ન જોઈએ. તમે કોઈ દિવસ વિચાર્યું છે કે આ બધા વિશેષણો  અ કથી જ કેમ શરૂ થાય છે? આત્માને માટે જે બધા વિશેષણો વપરાયા છે એ બધા નકારાત્મક કેમ છે? એને વિધિ મુખ કહેવાય છે. આત્માના વિષયને સમજાવો ખૂબ કઠણ છે તેથી તેને સમજાવવા માટે આ નહીં, આ નહીં, એમ કરીને તેની વધારે નિકટ લઈ જવામાં  આવે છે. ભગવાને પણ યુક્તિ પૂર્વક નિષેધ યુક્ત રીતે આત્માના ગુણોને બતાવ્યા છે કે જેથી મનુષ્ય તેની ખૂબ નિકટ જઈ શકે.
24 માં શ્લોકમાં ભગવાને આત્માને માટે ચાર વિશેષણોનો પ્રયોગ કર્યો છે નિત્ય, સર્વગત,સ્થાણુ અને અચલ. યુક્તિપૂર્વક ભગવાને આત્માનું વર્ણન કરીને આપણે માટે સમજવું ખૂબ જ સહેલું કરી દીધું. આત્માનો વિષય અનુભવ વગર સમજી શકાતો નથી. જેવી રીતે મીઠું - ગળ્યું એનો સ્વાદ કેવો છે ? ખાધા વગર ખબર પડતી નથી તેમ. મીઠાનો સ્વાદ એ અનુભવનો વિષય છે. તેવી રીતે આત્માને સમજવું એ પણ અનુભવનો જ વિષય છે. આત્મા કેવો છે? એને સમજવા માટે અનેક પ્રકારની વિધ્યાઓ  ભગવદ્ગીતામાં બતાવવામાં આવી છે.

ભગવાને આગળ કહ્યું તેમ કે અનિત્ય વાતનો શોક કરવાનો મતલબ નથી. તેમ અહીં ભગવાન અર્જુનને કહે છે કે હે મહાબાહુ, જો તું એમ માને છે કે આત્મા જન્મ લે છે અને મૃત્યુ પામે છે અને તે ચક્ર ચાલ્યા જ કરે છે તો પણ તેને માટે શોક કરવાનું કોઈ કારણ નથી. એક દેહનું મૃત્યુ થતાં તે ફરીથી નવો દેહ ધારણ કરશે. તે જ રીતે આત્મા એક શરીરમાંથી નીકળીને બીજા શરીરમાં જશે, તો પછી તેનો શોક કરવાનું કોઈ અર્થ નથી. ભગવાન કહે છે કે તું જે કહે છે તે તો અજ્ઞાનીઓ વાળી વાત છે. માટે તું સમજ કે જે જાય છે તેનો શોક કરવાનો નથી.
  જેવી રીતે એક નાનો બિયો(ઠળિયો )એક રૂપમાં કોઈ દિવસ રહેતું નથી તેનું સ્વરૂપ બદલાય છે. જેવું એ બીજને જમીનમાં નાખવામાં આવે છે અને તે  પોતાની કઠોરતા છોડીને એમાંથી એક નવો પીલો નીકળે છે. એ નાના પીલા માંથી છોડ બને છે અને છોડમાંથી એક મોટો વૃક્ષ બને છે અને વૃક્ષમાંથી ફરી ફળ બને છે અને ફળમાંથી ફરી પાછા બિયા બને છે અને એ પ્રક્રિયા ચાલતી જ રહે છે. એ જ રીતે આ શરીર પણ અનિત્ય છે. જન્મ લે છે,મોટો થાય છે, વૃદ્ધ થાય છે, મૃત્યુ થાય છે, ફરી પાછો જન્મ લે છે એ રીતે એનું પણ ચક્ર ચાલ્યા જ કરે છે. તો એનો શોક શું કરવાનો. માનવનું શરીર પ્રતિક્ષણ પ્રતિ દિવસ બદલાય છે. જન્મ અને મૃત્યુ તો અટલ છે. તો પછી કઈ વાતનો શોક કરવો.

ભગવાન 27 માં શ્લોકમાં અર્જુનને કહે છે કે જેનો જન્મ થાય છે તેનું મરણ નિશ્ચિત છે અને મરણ પછી તેનો પુનરજન્મ પણ નિશ્ચિત છે. માટે જે નિવારી ન શકાય એવા તારા કર્તવ્ય કર્મ અંગે તું શોક કરે છે તે યોગ્ય નથી. ભગવાન અર્જુનને સમજાવે છે કે જે માણસનું મૃત્યુ નિશ્ચિત જ છે તેનો તું શોક કરી રહ્યો છે. તું તારા કર્તવ્ય કર્મને કર અને જન્મ મરણનો શોક કરવાનું છોડી દે. જેવી રીતે ધ્રુવ તારો અટલ છે, અચલ છે, તેવી રીતે આ મૃત્યુ પણ અટલ છે એને કોઈ ટાળી શકતું નથી. જે જન્મે છે એનું મૃત્યુ નિશ્ચિત જ છે. જીવન ચક્ર માં જન્મ અને મૃત્યુ એ નિશ્ચિત છે અપરિહાર છે એને કોઈ ટાળી શકતું નથી. પૂર્વે ઘણાંયે મૃત્યુ પર વિજય પ્રાપ્ત કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ બધા નિષ્ફળ ગયા છે. જેમ કે હિરણ્યકશ્યપૂએ તપસ્યા કરી અને વરદાન માગ્યું પરંતુ એનું વરદાન વીફળ કરવા માટે નરસિંહ ભગવાને જન્મ લીધો અને એનું મૃત્યુ થયું. એ,બી,સી,ડી માં બી અને ડી એ આપણા હાથમાં નથી બર્થ અને ડેથ પણ સી એ આપણા હાથમાં છે. "સી એટલે ચોઇસ" તમે ભગવાન નું શરણું, ભગવાનની શરણ ચોઈસ કરી શકો છો અને તમારા જન્મ મૃત્યુના ફેરા ને હંમેશા માટે મોક્ષ પ્રાપ્તિ કરીને બંધ કરી શકો છો. તમારા જીવનને રડતા રડતા જીવવું કે હસતા હસતા જીવવું, દુષ્કૃત્યો કરીને જીવવું કે પ્રભુ ભક્તિ કરીને જીવવું, એ પસંદ કરી શકો છો. પ્રકૃતિથી પ્રાપ્ત શરીરમાં કંઈક ને કંઈ દુઃખ દર્દ તો રહેવાના જ પણ એનો શોખ કરીને રડતા રહેવાનો કોઈ અર્થ નથી.
  જેમ કે એક અડધો ભરેલો ગ્લાસ છે . એને અડધો જ ભરેલો છે એમ સમજીને દુઃખી થવું અથવા અડધો તો ભરેલો છે ને એમ સમજીને ખુશ થવું એ તમારા હાથમાં છે. આ અધ્યાય ખૂબ મહત્વનો છે. આ અધ્યાયમાં ભગવાને બધા દુઃખોમાંથી બહાર આવવા માટેનો ઉપાય બતાવ્યો છે. બધાને ખબર જ છે કે જે જન્મે છે એનું મૃત્યુ નિશ્ચિત જ છે છતાં પણ બધાને મૃત્યુથી ખૂબ ડર લાગે છે. તેથી ભગવાને કહ્યું કે
સ્વલ્પાઅલ્પ ધર્મસ્ય... તેથી ભગવાન કહે છે કે થોડું પણ ધર્મ કાર્ય તમને મોટા ભય માંથી છોડાવે છે. આપણે ત્યાં એવી પરંપરા રહી છે કે મૃત્યુથી ગભરાતા નથી. છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ દિવસ રાત મૃત્યુ સાથે રમતા રહ્યા. અનેક યુદ્ધો કર્યા અને જીત્યા પણ એમને કદી મૃત્યુનો ડર ન હતો. એ વાત જ્યારે સંભાજી મહારાજે જાણી તો એમને ખૂબ દુઃખ થયું. શિવાજી મહારાજ નો અંતિમ સમય ખુબ ખરાબ હતો. એમના એક એક અંગ ને કાપવામાં આવ્યા. પરંતુ એ સિંહનો સાવજ હતો. અંતિમ ક્ષણ સુધી બહાદુરીથી મોતનો સામનો કર્યો જ્યાં મૃત્યુ પણ શરમાઈ એવું મૃત્યુ એમણે પ્રાપ્ત કર્યું. જેમ સૂર્યોદય થાય છે તેનો અર્થ નક્કી જ છે. તેમ આપણું પણ મૃત્યુ નક્કી જ છે. ખરેખર તો સૂર્યનો ઉદય પણ થતો નથી અને અસ્તપણ થતો નથી પણ આપણને પૃથ્વીના ચક્ર ચાલવાથી આપણને એવું લાગે છે તે જ રીતે આપણને એમ થાય છે કે જન્મ થાય છે મૃત્યુ થાય છે પણ આત્મા તો અમર છે એ કદી મરતો જ નથી.

ભગવાન અર્જુનને કહે છે કે મનુષ્ય પૂર્વે અપ્રકટ હતો અને અત્યારે પણ અપ્રકટ જ છે. વચમાંના ગાળામાં એ પ્રકટ હતો તો એનો શું શોક કરવાનો? પહેલા અપ્રકટ હોય છે અને પછી પણ અપ્રકટ રહેશે વચ્ચેના ગાળામાં એ પ્રકટ હોય છે. આ પ્રગટ અને અપ્રકટનું ચક્ર ચાલતું જ રહેશે. જેમ વાદળ બને છે વિખેરાઈ જાય છે કેટલાક વર્ષે છે અને ફરી પાછા વિખેરાઈ જાય છે.જેમ વાદળોના આવાગમનથી આપણને કોઈ દુઃખ થતું નથી તેમ આ શરીરનું પણ છે. એના પણ આવાગમનથી આપણને દુઃખ થવું જોઈએ નહીં. જેવી સંવેદના વાદળો માટે આપણા મનમાં છે તેવી જ શરીર માટે પણ હોવી જોઈએ.
    સ્ત્રીઓ પોતાના સોનાના જુનાઘરેણા લઈને સોની પાસે જાય છે અને એ જૂના ઘરેણા માંથી નવા ઘરેણા બનાવે છે. તો એ જૂના ઘરેણાનું એમને દુઃખ થતું નથી પરંતુ એ જૂના ઘરેણા માંથી બનેલા નવા ઘરેણાંને જોઈને એમને ખુશી થાય છે. આપણા શરીરનું પણ એવું જ છે. જૂનું શરીર મરી જાય છે અને નવું શરીર પ્રાપ્ત થાય છે. પણ આપણને એમ થતું નથી, આપણને તે શરીર માટે શોક થાય છે.

આશ્ચર્ય શબ્દ ઘણીવાર આવ્યો છે. આ આખો જે વિષય છે એ આશ્ચર્યથી ભરપૂર છે. કોઈ આત્માને આશ્ચર્યથી જુએ છે કારણકે આત્મા દેખાતો નથી. તો એના માટે આશ્ચર્યથી વિચાર કરે છે. કોઈ એને આશ્ચર્યથી વર્ણન કરે છે અને કોઈ આશ્ચર્યથી એને સાંભળે છે. જ્યારે કેટલાક સાંભળ્યા પછી પણ એને સમજી શકતા નથી. શારીરી એ આશ્ચર્યનો વિષય છે. શરીરી દ્વારા જ શરીર ચાલે છે.  કેટલાક એને સમજે છે અને કેટલાક સમજી શકતા નથી તેથી આશ્ચર્ય કરે છે. આત્માનું આવાગમન એ ખૂબ અદ્ભૂત પ્રક્રિયા છે. એક શરીર છોડીને આવે છે અને બીજા શરીરમાં પ્રવેશે છે આ ખૂબ આશ્ચર્યકારક વિષય છે. તેથી એને દૂરવિજ્ઞેય કહે છે. આત્મતત્ત્વ જાણવાનો વિષય ખૂબ ગુઢ છે. એને સીધી રીતે જાણી શકાતો નથી એને માત્ર અનુભવ દ્વારા જ જાણી શકાય છે .ફૂલની સુગંધ બહુ સરસ છે એમ કહીએ પણ સામે વાળો વ્યક્તિ એને જ્યાં સુધી સૂંઘે નહીં ત્યાં સુધી એને સુગંધ શું છે એની ખબર પડતી નથી. 
આપણી દરેક જ્ઞાનેન્દ્રિયોથી અલગ અલગ અનુભવ થઈ શકે છે નાકથી સૂંઘવાનો, કાનથી સાંભળવાનો અને આંખથી જોવાનો. પરંતુ અંધ વ્યક્તિ તો એટલા બધા ચપળ હોય છે કે એમને પગની આહટ થી પણ ખબર પડી જાય છે કે કોણ આવ્યું છે. જોવા, સાંભળવા, સ્પર્શ કરવાથી તો ખબર પડે કે શું છે પણ જેને સ્પર્શ ન કરી શકાય, જોઈ ન શકા ય, સાંભળી ન શકાય એને કેવી રીતે જાણવું. એવું જ આત્મ તત્ત્વોનું છે. જેને કોઈ રૂપ , રંગ, ગંધ નથી તેને વિશે કંઈ પણ કહેવું મુશ્કેલ છે. એ આશ્ચર્ય પ્રગટ કરવા યોગ્ય જ વિષય છે. આત્માના વર્ણનને સાંભળી શકાય છે પણ આત્માને નહીં. કોઈપણ વિદ્યાથી એને જાણી શકાતો નથી એ માત્ર અનુભવનો વિષય છે. માની શકાય છે પણ જાણી શકાતું નથી. માનવામાં અને જાણવામાં પણ અંતર છે.તમે કોઈ વાત સાંભળી તો એને માની પણ જ્યાં સુધી એને ન જુઓ ત્યાં સુધી એને જાણતા નથી.

ભગવાન આ શ્લોકમાં અર્જુનને કહે છે કે આ શરીરનો વધ થાય છે પણ શરીરીનો વધ થતો નથી. દેહનો વધ થાય છે પણ દેહીનો વધ થતો નથી.
શરીરમાં રહેલા આત્મા નો વધ થઈ શકતો નથી. માટે તું શોક ન કર. દેહી એટલે આત્મા એ નિત્ય છે સત્ય છે અવિનાશી છે એનો શોક ન કર. જ્યારે શરીર એ અનિત્ય છે, અસત્ય છે, વિનાશી છે. 11 થી લઈને 30 સુધીના ૨૦ શ્લોકો એ દેહ અને દેહીના અલગ અલગ સ્વરૂપને વર્ણવે છે. ભગવાને ખૂબ લાંબો સમય લીધો છે આ દેહ અને દેહીનું વર્ણન કરવા માટે. આ વિષય કઠણ છે પણ અધ્યયન થી આ વસ્તુને સમજી શકાય છે. માત્ર જ્ઞાન સાધનાથી આ વિષયને જાણી શકાય છે. ભક્તિથી એને ઓળખી શકાય છે. વૈરાગ્યથી એને મેળવી શકાય છે. તેથી વૈરાગ્યને પ્રાપ્ત કરવા માટે જે સાધનાની જરૂર છે તે કરવા. એના આગળના શ્લોકમાં ભગવાન ધર્મની વાત ફરીથી આરંભ કરે છે.

આ શ્લોકમાં ભગવાન ક્ષત્રિય ધર્મની વાત કરે છે ભગવદ્ગીતા એ ધર્મગ્રંથ છે. ધર્મગ્રંથ નો શું અર્થ છે? કપડામાં લપેટીને બાંધીને પૂજાસ્થાનમાં મૂકવું એવો? ધર્મનો અર્થ ભગવાને ખુબ સુંદર શબ્દોમાં સમજાવ્યો છે. હિંદુ, મુસ્લિમ, શીખ, ઇસાઇ એ જે ધર્મ આપણે કરીએ છીએ એ ધર્મની વાત  ભગવદ્ગીતા માં કરી નથી. આજે જે ધર્મના નામે ઝઘડા ચાલે છે. હમાસમાં જે યુદ્ધ ચાલે છે એવા પ્રકારના કોઈ ધર્મની વાત  ભગવદ્ગીતા માં કરી નથી.  ભગવદ્ગીતા એ ધર્મની વ્યાખ્યા કરનારો ગ્રંથ છે. ગીતાજીના પહેલા શ્લોકમાં જ કહેવાયું છે કે
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे, समवेता युयुत्सवः।

ભગવાન અર્જુનને કહે છે કે ક્ષત્રિય માટે યુદ્ધ થી વિશેષ કોઈ ધર્મ હોતો નથી. પરંતુ એ યુદ્ધ ધર્મ માટે હોવું જોઈએ. તું યુદ્ધ કર. તુ હારશે તો પણ તને સ્વર્ગ મળશે અને તું જીતશે તો તને પૃથ્વી પરના રાજ્યનો ભોગ ભોગવવા મળશે. માટે તું ચિંતા ના કરો તું તારા કર્તવ્યનું પાલન કર યુદ્ધ કર. યુદ્ધ તો સ્વર્ગનો દ્વાર છે. તું યુદ્ધ જીતશે તો તારી જગમાં કીર્તિ થશે. તું યુદ્ધ જીતશે તો ઇતિહાસમાં અમર થઈ જશે. તેથી એક ક્ષત્રિય યુદ્ધથી કોઈ દિવસ પીછે હઠ ન કરવી. એક ક્ષત્રિય ખૂબ ભાગ્યશાળી છે જેને આવા યુદ્ધમાં ભાગ લેવાનો મોકો મળે છે. આવું યુદ્ધ એટલે ધર્મયુદ્ધ.
न हि ज्ञानेन सदृशं(म्), पवित्रमिह विद्यते।
   એને ધર્મયુદ્ધ કેમ કહેવાયું? પાંડવો પોતાના અધિકાર માટે લડી રહ્યા છે. પહેલા તો એમનું રાજ્ય છીનવી લીધું. શકુની મામાએ ગેર રિતી કરીને ખોટા પાસા ફેંકીને એમનું અનિતીથી રાજ્ય પડાવી લીધું. એમને બાર વરસનો વનવાસ અને એક વર્ષનો અજ્ઞાતવાસ ભોગવવો પડ્યો. 12 વર્ષનો વનવાસ અને 11 ક્લાસ ભોગવીને આવ્યા પછી અમને પોતાના હકનું રાજ્ય માંગ્યું તો એમને આપ્યું નહીં. દુર્યોધને કહ્યું કે એક સોયની અણી બરાબરની જમીન પણ નહીં મળે. કૃષ્ણ સંધિ કરવા માટે ગયા પાંચ ગામ ની માંગણી કરી તે પણ એમને ન આપી. ત્યારે આ ધર્મયુદ્ધ નો આરંભ થયો. જ્યારે કોઈ ક્ષત્રિય ને આ રીતે પ્રતાડિત કરવામાં આવે છે, કોઈ મહિલા સાથે દૂર વ્યવહાર કરવામાં આવે છે, કોઈનો હક મારી લેવામાં આવે છે, કોઈનું રાજ્ય પડાવી લેવામાં આવે છે ,ત્યારે  ક્ષત્રિયનો ધર્મ છે કે તે યુદ્ધ કરે.
दो न्याय अगर तो आधा दो,