विवेचन सारांश

ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಬ್ರಾಹ್ಮೀಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದ

ಮನದ ಮಾಲಿನ್ಯ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮಾಧವನ ಮೊರೆಹೊಕ್ಕು, ಜ್ಞಾನದೀಪ ಬೆಳಗಿಸಿ, ಗುರುಹಿರಿಯರಿಗೆ ಸಪ್ರೇಮ ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಅಂತಿಮ ಭಾಗದ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.

ಇಲ್ಲಿಯ ತನಕ ನಾವು ಅರವತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳ ವಿವೇಚನೆ ಕೇಳಿದೆವು. ಕಳೆದವಾರ ಮುಗಿಸಿದ ಕೊನೆಯ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮನನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳೋಣ. ಇವು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾದ ಶ್ಲೋಕಗಳು. ಗೀತೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿ ಎಂದು ಯಾರಾದರೂ ಕೇಳಿದರೆ ಇಂಥಾ ಐದಾರು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ೫೫ರಿಂದ ೭೦ರ ತನಕದ ಶ್ಲೋಕಗಳು ನಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ದಿಕ್ಕನ್ನೇ ಬದಲಿಸಬಲ್ಲ ಆಣಿಮುತ್ತುಗಳಾಗಿವೆ. ೫೪ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು 'ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ ಕಾ ಭಾಷಾ' - ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು? ಈ ಸ್ಥಿರ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರ ನಡೆನುಡಿ ಹೇಗಿರುತ್ತವೆ? - ಎಂಬುದಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದ! ತನ್ನ ತಪ್ಪಿನ ಅರಿವಾದವನು ಮಾತ್ರವೇ ಇಂಥಾ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಬಲ್ಲ! 'ನಮ್ಮ ದೋಷವನ್ನು ನಾವೇ ಅರಿತುಕೊಂಡೆವು' ಎನ್ನುವುದೇ ನಾವು ಅರಿವಿನ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನ ಮೊದಲು ಭಗವಂತನ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದಾಸ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಜುನನ ಉತ್ಸುಕತೆ ಗಮನಿಸಿದ ಕೃಷ್ಣ, ಸ್ಥಿರ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ, ಅದನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಅಗತ್ಯ ನಿಯಮಗಳು, ಸ್ಥಿರ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರ ಆಚರಣೆ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ - ಎನ್ನುವುದನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿವರಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆಯೇ ಎಂದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಮಗೆ ಗೊಂದಲವಾಗಬಹುದು. ಅರ್ಜುನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶರಣಾಗತನಾಗಿದ್ದ ಎಂದ ಮೇಲೆ - 'ಉಳಿದ ವಿಚಾರ ನಂತರ ವಿವರಿಸುವೆ, ಮೊದಲು ಧನುಸ್ಸು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧ ಮಾಡು' ಎನ್ನಬಹುದಿತ್ತಲ್ಲ ಕೃಷ್ಣ? ಅದರೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡದಿರಲು ಕಾರಣ - ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕೌನ್ಸಿಲಿಂಗ್ ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಬೇಕಿತ್ತು. ಅವನ ಮನದ ಗೊಂದಲಗಳ ಪರಿಹಾರವಾಗದೇ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಅವನು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ. ಯಾರ ಮೇಲೂ ನಮ್ಮ ಮಾತು ಕೇವಲ ಹೇರಿಕೆಯಾಗಬಾರದು. ಅವರು ಅದನ್ನು ಹೃದಯದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಮೊದಲು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅರಿವಾಗಲಿ ಎನ್ನುವುದೇ ಕೃಷ್ಣನ ಆಶಯ. ಕೇವಲ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಯ ಎಲ್ಲಾ ಅರ್ಜುನರಿಗೂ ತಮ್ಮ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಏನೆಂಬುದು ತಿಳಿಯಲಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನ ವಾಣಿಯಾಗಿ ಗೀತೆಯು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು.

೫೫ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ:
ಪ್ರಜಹಾತಿ ಯದಾ ಕಾಮಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಪಾರ್ಥ ಮನೋಗತಾನ್ |
ಆತ್ಮನ್ಯೇವಾತ್ಮನಾ ತುಷ್ಟಃ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ತದೋಚ್ಯತೇ ||೫೫||
ಹೇ ಅರ್ಜುನ! ಈ ಪುರುಷನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸಿ ಆತ್ಮನಿಂದ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವವನನ್ನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ನಾವೆಲ್ಲ ನಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. 'ಆತ್ಮನ್ಯೇವಾತ್ಮನಾ ತುಷ್ಟಃ...' - ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಮಾತು. ನನ್ನ ಸಂತೋಷ ತನ್ನಿಂದಲೇ, ಇತರರಿಂದಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ಭೌತಿಕ ವಸ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಸಂತೋಷವು ನಾವು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಿದ ಭೌತಿಕ ವಸ್ತುಗಳಿಂದಾಗಿ ಎಂದು ಭ್ರಮಿತರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಅವು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಮುಗಿಯದಂಥವುಗಳು. ನಮ್ಮ ಸಂತೋಷಗಳಿಗಾಗಿ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಒಡ್ಡುತ್ತಾ ಭೌತಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಸಂತೋಷಗಳನ್ನು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ದುಃಖಿತರೂ ಆಗಿದ್ದೇವೆ. ದಾಹವು ಎಂದಿಗೂ ತೀರದು. ನಮ್ಮ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಸುಖದ ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ದುಃಖದ ಭಾರವನ್ನು ಸದಾ ನಾವೇ ಹೊತ್ತು ತಿರುಗುತ್ತೇವೆ. ಇದರಿಂದ ಸಂತೃಪ್ತರಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿರುವವರ ವರ್ತನೆ ಹೇಗೇ ಇರಲಿ, ನಾವು ವಿಚಲಿತರಾಗದೇ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಅವರ ವರ್ತನೆ ಹೀಗೇ ಇದ್ದರೆ ನನಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇರಬಾರದು. ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಸಂತಸದ ಚಿಲುಮೆ ಚಿಮ್ಮುತ್ತಲೇ ಇರುವಾಗ ಬಾಹ್ಯದ ವಿಷಯಗಳ ಆಸಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸವರ್ಷ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಈ ಎರಡು ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡೋಣ. ಸ್ವಯಂ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗುವುದನ್ನು ಕಲಿಯೋಣ. ನಮ್ಮೆದುರು ನಮಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಬಂದಾಗಲೂ ಮುಖ ತಿರುಗಿಸದೆ ಮುಗುಳ್ನಗೋಣ. ಇದರಿಂದ ಶತ್ರುಭಾವ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಸ್ವಯಂ ಮಿತ್ರರಾಗೋಣ! ಭಗವಂತ ೬ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ - ಆತ್ಮೈವ ಹ್ಯಾತ್ಮನೋ ಬಂಧುಃ ಆತ್ಮೈವ ರಿಪುರಾತ್ಮನಃ - ನಮ್ಮ ಮೊದಲ ಬಂಧುವೂ ನಾವೇ ಶತ್ರುವೂ ನಾವೇ! ನಮ್ಮ ಶತ್ರು ನಾವೇ ಆಗಿದ್ದಾಗ ಇತರಲ್ಲಿ ಶತ್ರುತ್ವ ಬೆಳೆಯುವುದು!

ದುಃಖೇಷ್ವನುದ್ವಿಗ್ನಮನಾಃ ಸುಖೇಷು ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ ।
ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಃ ಸ್ಥಿತಧೀರ್ಮುನಿರುಚ್ಯತೇ ॥೫೬॥
ದುಃಖದಾಯಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಉದ್ವಿಗ್ನಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸುಖಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲವೋ, ಅದೇ ರೀತಿ ಯಾರಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ-ಭಯ-ಕ್ರೋಧಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗಿವೆಯೋ, ಇಂಥಾ ಮನನಶೀಲ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಎಂದರೆ ಮುನಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮೌನದ ಅಭ್ಯಾಸವಾದಾಗ ಮನನ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾವು ಎಲ್ಲರ ಬಳಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಬಳಿಯೇ ಮಾತಾಡಿದ್ದೇವೆಯೇ? ಬಾಹ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೌನರಾಗಿ ಒಳಗಿನಿಂದ ಮುನಿಯಾಗಬೇಕು. ಆಗಲೇ ಮನನ ಸಾಧ್ಯ! ಸುಖದ ಹಿಂದೆ ಓಡುವ ಭ್ರಮೆಯಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಓಡುತ್ತೇವೆ. ಮನದ ಪರಿವರ್ತನೆ ಅತೀ ಮುಖ್ಯ! ದುಃಖ ಬಂತೇ - ಬರಲಿ,  ಅದು ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಿರುತ್ತದೆ. ಸುಖವೂ ಅಷ್ಟೇ. ಬಂದಷ್ಟೇ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಎರಡಕ್ಕೂ ಹಿಗ್ಗದೇ ಕುಗ್ಗದೇ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅನಿತ್ಯ ಎಂಬ ಭಾವವೇ ಅನುದ್ವಿಗ್ನ ಸ್ಥಿತಿ. ಮೀನು ಗಾಳಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿಸಲಾದ ಆಹಾರದ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಮುಳ್ಳನ್ನು ಗಮನಿಸದೇ ಗಾಳಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಸುಖ-ದುಃಖ ಸದಾ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಇದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ.

ಯಃ ಸರ್ವತ್ರಾನಭಿಸ್ನೇಹಃ ತತ್ತತ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶುಭಾಶುಭಮ್ ।
ನಾಭಿನಂದತಿ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ।।೫೭॥
ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹಶೂನ್ಯನಾಗಿದ್ದು, ಅಥವಾ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಸ್ನೇಹ ಭಾವವಿದ್ದು, ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದರೂ ಸಂತೋಷಪಡದೇ, ದುಃಖಿಸದೇ - ಅವನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸದವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮನದಲ್ಲಿ ಸಿಟ್ಟಿದ್ದಾಗ, ನಿರಾಶೆ, ಭಯದಂಥಾ ಋಣಾತ್ಮಕ ಭಾವಗಳಿದ್ದಾಗ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ನಿರ್ಣಯಗಳು ಸರಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂಥಾ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಸುಮ್ಮನಿದ್ದು ಬಿಡಬೇಕು. ಸಿಟ್ಟಿದ್ದಾಗ ಮಾತೂ ಆಡಬಾರದು. ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲು ಹೋಗದೇ ಮನವನ್ನು ತಡೆದು ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕು. ಆಗ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ನಂತರ ಮಾತನಾಡಬೇಕು.

ಯದಾ ಸಂಹರತೇ ಚಾಯಂ ಕೂರ್ಮೋsನ್ಗಾನೀವ ಸರ್ವಶಃ ।
ಇಂದ್ರಿಯಾಣೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಃ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥೫೮॥
ಆಮೆಯು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಅವಯವಗಳನ್ನು ಒಳಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಈ ಪುರುಷನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಗಳಿಂದ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡಾಗ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಮೆಯನ್ನು ನೀವು ಗಮನಿಸಿರಬಹುದು. ಅದೊಂದು ಪ್ರತೀಕ - ಆಪಾಯದ ಸೂಚನೆ ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಅದು ತನ್ನ ಆರು ಅಂಗಗಳಾದ ನಾಲ್ಕು ಕಾಲುಗಳು, ಮುಖ, ಬಾಲ ಇವುಗಳನ್ನು ಒಳಗೆಳೆದುಕೊಂಡುಬಿಡುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಇವುಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ತ್ರಿಗುಣಗಳಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತವಾದಾಗ, ಅರಿಷಡ್ವರ್ಗಗಳಾದ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮೋಹ, ಮದ, ಮತ್ಸರ - ಇವುಗಳ ಆಕ್ರಮಣವೂ ನಮ್ಮ ಮೇಲಾಗುವುದಷ್ಟೇ? ಆಮೆಯಂತೆ ನಮ್ಮ ಆರೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಕುಚಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆನ್ನುತ್ತಾನೆ ದೇವೋತ್ತಮ! ಚಿಕ್ಕ ಚಿಕ್ಕ ತ್ಯಾಗಗಳಿಂದ ಇಂಥಾ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧ್ಯ. ಬೆಳಗಿನ ಚಹಾ ಸೇವನೆ ಬಿಟ್ಟು ಮೂಲಿಕೆಗಳ ಕಷಾಯ ಸೇವನೆ, ಯೋಗ, ವ್ಯಾಯಾಮ, ನಡಿಗೆ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ - ಇವುಗಳನ್ನು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ರೂಢಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಬಹುದು.

ವಿಷಯಾ ವಿನಿವರ್ತಂತೇ ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ ।
ರಸವರ್ಜಂ ರಸೋsಪ್ಯಸ್ಯ ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿವರ್ತತೇ ॥೫೯॥
ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗದೇ ದೂರವಿದ್ದರೂ ಮನಸ್ಸು ಆ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಯೋಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುವುದು - ಎಂದರೆ ವಿಷಯಗಳಿಂದಲೂ ದೂರವಿದ್ದು ಅವುಗಳ ಕುರಿತ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಬಿಡುವುದು - ರಸವನ್ನೂ ಮತ್ತು ರಸಾಸಕ್ತಿ ಎರಡನ್ನೂ ಬಿಡುವುದು. ಹೀಗೆ ತ್ಯಜಿಸುವಂಥವರ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಖರವಾದದ್ದು ನಾಲಿಗೆ. ಇದು ಎರಡು ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮಾತನಾಡುವುದು, ತಿನ್ನುವುದು. ಈ ಎರಡರಿಂದಲೇ ಕಷ್ಟಗಳ ಆರಂಭ. ಮೊನಚು ಮಾತು, ಕಹಿಯಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ ಮನುಜ! ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ತಿಂದು ಆರೋಗ್ಯನಷ್ಟ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ! ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮ ನಾಲಿಗೆಯಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗಬೇಕೆನ್ನುವ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಭಗವಂತ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ.

ಯತತೋ ಹ್ಯಪಿ ಕೌಂತೇಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಿಪಶ್ಚಿತಃ ।
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಮಾಥೀನಿ ಹರಂತಿ ಪ್ರಸಭಂ ಮನಃ ॥೬೦॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನ! ಆಸಕ್ತಿಯು ನಾಶವಾಗದ ಕಾರಣ ಈ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲ ಬುದ್ಧಿವಂತನ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.