विवेचन सारांश

ભાવ એ જ ભક્તિ

નવમાં અધ્યાયનો અંતિમ ઉત્તરાર્ધ પરમ પિતા પરમાત્મા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની વંદના અને દીપ પ્રજ્વલનથી પ્રારંભ થયો.

गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णु गुरुर्देवो महेश्वरः।
गुरुस्साक्षात्परब्रह्म तस्मै श्री गुरवे नमः ।।
ॐ कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने॥
प्रणत: क्लेशनाशाय गोविंदाय नमो नम:॥
नमामि सद्गुरुं शान्तं सच्चिदानंद विग्रहम् ।
पूर्णब्रह्मपरानन्दमीशं आळन्दिवल्लभम्॥
रत्नाकराधौतपदां हिमालयकिरीटिनीम् ।
ब्रह्मराजर्षिररत्नाढ्यां वन्दे भारतमातरम् ॥
जगद्गुरू वेदव्यासांना आणि भग्वद्गीतेला वंदन करण्यात आले.
ॐ पार्थाय प्रतिबोधितां भगवता नारायणेन स्वयं
व्यासेन ग्रथितां पुराणमुनिना मध्ये महाभारतं |
अद्वैतामृतवर्षिणीं भगवतीमष्टादशाध्यायिनीं
अम्ब त्वामनुसन्दधामि भगवद्गीते भवद्वेषिणीं ||
नमोस्तुते व्यास विशाल बुद्धे फुल्लारविन्दायतपत्रनेत्र ।
येन त्वया भारत तैल पूर्णः प्रज्वालितो ज्ञानमय प्रदीपः।।

સંત શ્રીજ્ઞાનેશ્વર મહારાજ નો અત્યંત પ્રિય અધ્યાય રાજવિદ્યા રાજગુહ્ય યોગ છે. આજે આપણે આ અધ્યાયના અંતિમ શ્લોક સમજીશું. શ્રીમદ્ભગવત ગીતાનો આ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અધ્યાય છે. જેમાં પૂર્ણ ગીતાનું જ્ઞાન સમાહિત છે. જાણે પૂરી ગીતાના જ્ઞાન નો નિચોડ આમાં સમાયેલો છે. અથવા તો બધી સાધનાનો સાર આમાં સમાયેલો છે. મુખ્ય ત્રણ પ્રકારના યોગ જ્ઞાનયોગ, કર્મયોગ અને ભક્તિ યોગ શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતામાં પ્રતિપાદિત કરવામાં આવ્યા છે. આ અધ્યાય ત્રણેય યોગોને સમાવિષ્ટ કરી લે છે આથી આ અધ્યાય ઘણો મહત્વપૂર્ણ છે.
અધ્યાયના પ્રારંભમાં જ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન અર્જુનને કહે છે કે હે અર્જુન! અતિ ગોપનીય જ્ઞાન નો ભંડાર આજે હું તારી સમક્ષ મૂકી રહ્યો છું, જે અત્યંત પવિત્ર છે. ખરેખર તો અર્જુનને નિમિત્ત માત્ર બનાવીને આ સમસ્ત જ્ઞાન મનુષ્યની ભલાઈ માટે બતાવવામાં આવ્યું છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કોઈ મનુષ્ય નથી. તેઓ ભગવતદ્ગીતાના પ્રવક્તા છે. સાક્ષાત પરમાત્મ સ્વરૂપ થઈને પોતાના હૃદયમાં રાખેલું જ્ઞાન પોતાના મુખથી સંભળાવી રહ્યા છે. આ વાતને ધ્યાનમાં રાખીને ગીતાને વાંચવી અને આચરણમાં લાવવી જોઈએ. પરમાત્મા કેવા છે? પરમાત્માનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
ગીતાનો ઉપદેશ કરતી વખતે શ્રીકૃષ્ણ એ મનુષ્ય નથી, સાક્ષાત પરમાત્મા પ્રગટ થઈને આ જ્ઞાન આપી રહ્યા છે. તમે જ મારી માતા અને તમે જ મારા પિતા છો એટલે કે સૃષ્ટિના સર્જનહાર અને પાલનહાર પણ તે જ છે. આખી સૃષ્ટિનો ઉદ્ગમ, ઉદ્ભવ અને લય પણ એ જ છે. આ ખૂબ જ ગુહ્ય વાત, રહસ્યમય વાત આપણને કહી રહ્યા છે. પરમાત્માને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી શકાય? એ માટે કઈ વાતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ? એ બધી વાતોનું જ્ઞાન આ અધ્યાયમાં આપણે મેળવીશું. જ્ઞાનેશ્વર મહારાજ કહે છે કે લોકો તો ભગવાનની ઉપાસના કરે છે, પૂજા કરે છે. આ બધું કરતાં કરતાં જ્યારે આપણે સ્વર્ગ પ્રાપ્તિની કામના કરીએ છીએ કે કોઈપણ સુખની કામના કરીએ છીએ તો એ બધું પ્રાપ્ત થઈ જાય છે. અને જેટલું તપ કર્યું છે તેના ફળસ્વરૂપ સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ પણ થઈ જાય છે. પરંતુ જ્યારે પુણ્યકર્મ ક્ષીણ થઈ જાય છે ત્યારે ફરી પાછું મૃત્યુલોકમાં આવવું પડે છે. પુણ્યના પરિણામ સ્વરૂપ બધું પ્રાપ્ત થાય છે, પરંતુ ઈશ્વરની પ્રાપ્તિ થતી નથી. તો પછી ભગવાનની પ્રાપ્તિ કેવી રીતે થાય!

इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे।
ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्।।९.१।।
पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः।
वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक् साम यजुरेव च।।९.१७।।
गतिर्भर्ता प्रभु: साक्षी निवास: शरणं सुहृत् l
प्रभव: प्रलय: स्थानं निधानं बीजमव्ययम्।।९.१८।।
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां, ये जनाः पर्युपासते।
तेषां नित्याभियुक्तानां, योगक्षेमं वहाम्यहम्॥९.२२॥


અનન્ય ભાવથી એટલે કે તારા સિવાય મારું બીજું કોઈ નથી એવો અનન્ય ભાવ જે ભક્તોના મનમાં હોય છે તેવા ભાવથી જે ભગવાનને પ્રીતિ અને ભક્તિ કરે છે તેને ઈશ્વરની પ્રાપ્તિ થાય છે. જે નિરંતર ભગવદ્ ચિંતન કરે છે તે મને પ્રાપ્ત કરે છે. શ્રી ભગવાન કહે છે કે જે ભક્ત હંમેશા ભગવત ચિંતન કરે છે તેનો યોગક્ષેમ હું ચલાવું છું. योगक्षेमम् वहाम्यहम्।
આ જીવનવીમા નું સૂત્ર છે. એટલે કે તમે મને તમારું સર્વસ્વ (પ્રીમિયમ) આપી દો તો તમારા જીવનની રક્ષા હું કરીશ. અને લાલન પાલન પણ હું કરીશ, એટલે કે તમે કર્મ કરતાં રહો ફળની ચિંતા કરશો નહીં. ભગવાન કહે છે કે જે અનન્ય ભાવથી મારું ચિંતન કરે છે, સતત યાદ કરે છે, નિરંતર ભક્તિ કરે છે તેનો યોગક્ષેમ હું વહન કરું છું. તેની ચિંતા હંમેશા માટે મારી થઈ જાય છે.

त्यास जे जे वाटे करावे, ते ते मजसी लागे करावे
जैसे पक्षिणीस लागती यत्न करावे, पिलासाठी
[मग तींहीं जें जें करावें । तें मजचि पडिलें आघवें ।
जैसी अजातपक्षाचेनि जीवें । पक्षिणी जिये ॥ ३३९ ॥]
બહુ જ સુંદર ઉદાહરણ આપ્યું છે. જ્ઞાનેશ્વર મહારાજ કહે છે કે એક પક્ષી પોતાના બચ્ચા માટે દાણાપાની જે જોઈએ તે શોધીને લાવે છે, કારણ તે માં છે. માં જ બાળકોનું ભરણપોષણ કરે છે, તેની ચિંતા કરે છે, કારણ કે એ બચ્ચું દરેક વાત માટે તેની માં પણ નિર્ભર હોય છે. તેને બીજા કોઈનો આધાર હોતો નથી. આ જ પ્રમાણે જો આપણે આપણો બધો ભાર પરમાત્માને સોંપી દઈએ તો આપણી બધી ચિંતા ભગવાન લઈ લે છે. જે પૂર્ણ શરણાગતિથી ભગવાનનું ચિંતન કરે છે, તેમનું ભરણપોષણ પણ ભગવાન જ કરે છે. પરંતુ જો આપણે એવું માની લઈએ કે બધું જ ભગવાન જોઈ લેશે, મારે કશું કરવાની જરૂર નથી તો એ વાત બરાબર નથી. એકવાર એક ગામમાં પૂર આવી ગયું. એક માણસ ભગવાનનું ભજન કીર્તન કરી રહ્યો હતો. જ્યારે પાણી વધતું ગયું તો એક ઝાડ ઉપર બેસી ગયો અને ભગવાનને પ્રાર્થના કરવા માંડ્યો કે હવે તું જોઈ લે! મારી જવાબદારી તને સોંપી દીધી છે. જ્યારે પાણી વધુ વધ્યું તો એક લાકડીનુ પાટીયું તેની પાસે વહેતું વહેતું આવ્યું. પરંતુ એણે પકડ્યું નહીં. અને કહેવા લાગ્યો કે ભગવાન તું જ મને બચાવી લે! લોકોએ જ્યારે તેને નાવ ઉપર ચડવા કહ્યું તો પણ એ ન ગયો. પછી સુરક્ષાકર્મી એની મદદ માટે હેલિકોપ્ટર લઈને આવ્યા ત્યારે પણ એ ભગવાન મારી મદદ કરશે,એમ કહીને હેલિકોપ્ટરમાં બેઠો નહીં. હવે પાણીનો પ્રવાહ વધી ગયો અને એના સુધી પહોંચી ગયું ત્યારે એણે ભગવાનને પૂછ્યું કે હું ક્યારનો તને પોકારું છું. તો તું મારી મદદ કરવા માટે આવ્યો કેમ નહીં? હું તો તારી રાહ જોઈને બેઠો હતો ત્યારે ભગવાને કહ્યું કે મેં તને કેટલી વાર મદદ મોકલી! પણ તે મદદ લીધી જ નહીં તો હું શું કરી શકું? લાકડાનું પાટિયું પણ હું જ હતો. નાવ પણ હું જ હતો. હેલિકોપ્ટર પણ હું જ લઈને આવ્યો હતો પણ તે મને ઓળખ્યો જ નહીં! તને બચાવવાનો મેં કેટલો પ્રયત્ન કર્યો પણ તું મને ઓળખી ન શક્યો! ભગવાનને ઓળખો કે તે સર્વત્ર છે. કોઈ પણ રૂપમાં આપણી સામે આવી શકે છે. દર વખતે સુદર્શનચક્રધારી પીતાંબર પહેરીને જ આવે એવું જરૂરી નથી. ભગવાનના ચિંતનનો અર્થ છે પ્રાણી માત્રમાં, આખી સૃષ્ટિમાં જડ-ચેતનમાં સર્વત્ર તેનું દર્શન કરવું. પરંતુ આપણે જે સ્વરૂપનું ચિંતન કરીએ છીએ તે જ સ્વરૂપમાં તેને જોવાની કે પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા રાખીએ છીએ જે બરાબર નથી.