विवेचन सारांश

જીવ ભગવાનનો અંશ

શ્રીકૃષ્ણની પ્રાર્થના સાથે શરૂઆત થઇ. ભગવાનના સુંદર વિગ્રહ સામે દીપ પ્રજવલન થયું. ગુરુ પરંપરા મુજબ ગુરુવંદન અને પ્રાર્થના કરી વિવેચનની શરૂઆત કરી. ભગવાનની અત્યંત મંગલમય કૃપા છે કે આપણે સૌ આપણા જીવનને સાર્થક બનાવવા માટે આ કલ્યાણના માર્ગ પર, ગીતાજીના માર્ગ પર, ગીતાજીને સમજવા માટે, ગીતાજીને જાણવા માટે, ગીતાજીના સિદ્ધાંતોને આપણા જીવનમાં ઉતારવા માટે, ગીતાના મનનના માર્ગ પર આગળ વધી રહ્યા છીએ. આપણે ગીતાજી વાંચીએ છીએ તો આપણા સ્વભાવમાં પણ કંઈક બદલાવ આવવો જોઈએ એવું આપણને સૌને લાગે છે. એટલા માટે આપણે સૌ નિત્ય નિરંતર તેના માટે પ્રયત્નશીલ છીએ. એ ખ્યાલ નથી કે ભગવાનની આ કૃપા આપણા ઉપર કેવી રીતે થઈ ગઈ? શા માટે થઈ ગઈ? આપણા આ જન્મના સત્કર્મો કે પછી પૂર્વ જન્મનાં સત્કર્મો જાગૃત થઈ ગયા કે કોઈ સંત મહાત્માની નજર આપણા પર પડી ગઈ. આપણને ગીતાજી મળી ગયા. આપણો ભાગ્યોદય થઈ ગયો કે જેથી આપણે ગીતાજીના માર્ગ પર આગળ વધી રહ્યા છીએ. ગીતાજી વાંચવા, ગીતાજી સમજવા, ગીતાજી જાણવા જેવો સરળ અને સુગમ માર્ગ મનુષ્યના કલ્યાણ માટે બીજો કોઈ જ નથી આવું આચાર્યોએ વારંવાર કહ્યું છે. આપણે બધા ગીતાજીના માર્ગ પર જે પ્રયત્ન પૂર્વક આગળ વધી રહ્યા છીએ તે આપણા પ્રયાસો કે આપણી ઈચ્છાથી કરીએ છીએ તેમ સમજવું એક ભૂલ છે. આ તો માત્ર અને માત્ર પરમાત્માની સાક્ષાત કૃપાના કારણે જ આ શક્ય બને છે.
  ૧૨મા અધ્યાય ભક્તિયોગથી આપણે પરિચિત છીએ. નાનપણથી જ આપણે ઘરમાં આપણી માતાને પૂજા કરતાં, ભક્તિ કરતાં જોઈ છે. ભગવાને એમાં આપણને ભક્તના 39 લક્ષણો કહી દીધા. કયા લોકો ભગવાનને પ્રિય છે તે ભગવાનને પોતે જ કહી દીધું. ભગવાનને ગીતામાં શું કરવું અને શું ન કરવું એ નથી કહ્યું પણ આપણને એક ચેકલીસ્ટ આપી દીધું છે. ધ્યાન કરવું છે? તો આમ કરો. ભક્તિ કરવી છે? તો આ રીતે કરો, જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવું છે? તો આમ કરો. અર્જુનની કેવી ભક્તિની પ્રગાઢતા છે કે કહે છે, હે કૃષ્ણ! તમે જેમ કહેશો તેમ જ હું કરીશ. આ પરથી ખબર પડે છે કે અર્જુન કૃષ્ણને કેટલો પ્રેમ કરે છે! એમનો સખાભાવ પણ છે, ભક્તભાવ પણ છે. અર્જુનનું કર્તવ્ય શું છે? એ શું કહે છે? એ કહે છે, હું તમારો શિષ્ય છું, મારે માટે જે નિશ્ચિત કલ્યાણકારક હોય તે તમે મને કહો.
જ્યારે અર્જુને પોતાની જાતને ભગવાનને સમર્પિત કરી દીધી ત્યારે ભગવાને બોલવાનું શરૂ કર્યું. ભગવાનને અર્જુનને બહુ કડક શબ્દોમાં ફટકાર્યા છે, ન કહેવાના શબ્દો પણ કહ્યા છે. જ્યારે આપણે ભગવાનની શરણાગતિ સ્વીકારીએ છીએ ત્યારે આપણે માટે જે કલ્યાણકારક છે તે ભગવાન કરે છે. ભગવાનને આપણે પ્રિય છીએ. જ્યાં સુધી આપણે ભગવાનની શરણાગતિ નહીં સ્વીકારીને આપણી ઈચ્છાઓ કરતા રહીશું, ભગવાન એની પૂર્તિ કરતા રહેશે. એક માતા પોતાના બાળકને ત્યાં સુધી રમકડાં આપતી રહેશે જ્યાં સુધી એ શાંત બેસીને રમકડાંથી રમશે પણ જેવું બાળક રમકડાં છોડીને માતા માટે જ રડશે માતા બધા કામ પડતા મૂકીને બાળકને ઊંચકી લેશે, ખોળામાં બેસાડશે. જો આપણે પણ ભગવાનના ખોળામાં બેસવા માંગતા હોઈએ, ભગવાનનું સાનિધ્ય ઇચ્છતા હોઈએ તો આપણે ભગવાનની શરણાગતિ સ્વીકારવી પડશે. જ્યારે ભગવાન પોતાના લાગે છે ત્યારે આપણે એમની પાસેથી દુન્યવી વસ્તુઓ માંગીએ છીએ, પરંતુ એક ભાવ નિશ્ચિત રાખો કે હું માંગુ છું તો ખરો પરંતુ મારે માટે જે કલ્યાણકારક હશે તે જ ભગવાન કરશે. ભક્તિયોગમાં આપણે પૂરેપૂરું સમર્પણ જોયું. કઈ રીતે પોતાની જાતને સમર્પિત કરવી, કઈ રીતે ભગવાનનું ધ્યાન કરવું, સ્મરણ કરવું, ભક્તિ કરવી!
હવે ભગવાન શ્રેષ્ઠતમ જ્ઞાનયોગનો પરિચય કરાવે છે. આગળના શ્લોકોમાં આપણે જોયું કે ભગવાને સંસાર વૃક્ષ વિશે કહ્યું. ત્રીજા શ્લોકમાં ભગવાને ચોખ્ખું કહી દીધું કે મેં વર્ણન કર્યું છે એવું વૃક્ષ સાચેસાચું નથી, જેવું મેં કહ્યું તેવું એનું સ્વરૂપ નથી. આ ભાગ ભગવાને આપણી સીમિત બુદ્ધિ હોવાને કારણે સમજવા માટે એક રૂપક આપ્યું. આપણને દાખલો આપીને સમજાવ્યા વગર કંઈ સમજાતું નથી, કોઈ અઘરી વસ્તુ પણ દાખલો આપીને સમજાવવામાં આવે તો તરત સમજાઈ જાય છે. ભગવાને દાખલો આપીને સમજાવ્યું કે વૃક્ષમાં જે મૂળ છે તે પરમાત્મા છે, થડ છે તે બ્રહ્મ છે, જે આપણા ઈષ્ટ છે, ડાળીઓ છે તે યોનીઓ છે, જે નીચેની અધમ શાખાઓ છે તે મનુષ્યયોનીની નીચેની યોનીઓ છે, મધ્યની ડાળીઓ મનુષ્યયોની છે અને ઉપરની ડાળીઓ છે તે મનુષ્ય ઉપરની એટલે કે દેવયોની, ગંધર્વયોની, યક્ષયોની વગેરે યોની છે. આપણે કઈ યોનીમાં જઈશું તે આપણા કર્મ પર આધાર રાખે છે. સારા કર્મ કર્યા હશે તો આપણે મનુષ્ય યોનીમાં જઈશું. બહુ સારા કર્મ કર્યા હશે, બહુ પુણ્ય ભેગું કર્યું હશે તો આપણે દેવ, ગંધર્વ અથવા યક્ષયોનીમાં જઈશું, શક્તિ વધારે મળશે. જો કર્મ સારા નહીં હોય તો મનુષ્યથી નીચેની યોની એટલે કે અધમયોની મળશે.
એ જ રીતે આપણે 14 લોક પણ જોયા. સત્યલોક, જનલોક, તપલોક, મહરલોક, ભૂલો વગેરે. આ 14 લોકમાં એક મનુષ્યલોક છે. જ્યારે આપણે સારા કર્મો કરીએ છીએ ત્યારે મનુષ્યલોકથી ઉપરના લોકમાં જન્મ મળે છે, સારા કર્મો ન કરીએ તો મનુષ્યલોકથી નીચેના લોકમાં જન્મ મળે છે. આવા સંસાર વૃક્ષના પાંદડાની સંખ્યાની ગણતરી નથી થઈ શકતી, તે અનંત હોય છે. પાંદડાને વેદો કહ્યા છે કારણ કે વેદોમાં જ્ઞાન અનંત છે. આપણા જ્ઞાનનો મૂળ સ્તોત્ર વેદ છે. સંખ્યાની ગણના નથી કરી શકાતી એટલે પાંદડા વેદો છે. આપણી ઇન્દ્રિયોના વિષયો છે તે પ્રવાલ છે. પ્રવાલ એટલે કોરલ, મજબૂત, શક્તિશાળી. આ વૃક્ષનું વર્ણન કરતી વખતે ભગવાનને કશે ફૂલ અથવા તો ફળનો ઉલ્લેખ નથી કર્યો કે વર્ણન નથી કર્યું. આનો સ્વામી રામસુખદાસજી બહુ સુંદર જવાબ આપે છે, આ સંસાર વૃક્ષનું વર્ણન ભગવાન કરે છે. ફુલ અને ફળ પ્રસન્નતાનું પ્રતીક છે, એનાથી આપણને કંઈક મળે છે. ફળ મળે તો તે ખાઈને આપણને સ્વાદ મળે છે, પ્રસન્નતા થાય છે, ફૂલની સુવાસથી આપણને પ્રસન્નતા મળે છે. સંસાર વૃક્ષની વાત જ્યારે ભગવાન કરે છે ત્યારે એમાં સુખ લેશમાત્ર નથી એટલે એમાં ફુલ ફળનું વર્ણન નથી. સંસાર પૂર્ણરૂપથી દુઃખ છે, એમાં એક ટકો પણ સુખ નથી મળતું. આ સમજાવવા માટે સંસાર વૃક્ષમાં ફળ કે ફૂલનો ઉલ્લેખ નથી. સંસાર વૃક્ષથી મુક્તિ કઈ રીતે મેળવવી?  “Impossible always says, I m possible.”