विवेचन सारांश

ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟର ପ୍ରଭେଦ - ଏହାର ଉପଲବ୍ଧି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ

ଅନେକ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ମତରେ ଶ୍ରୀଭଗବାନ ଏଠାରେ ଏପରି ଏକ ବିବରଣୀ ଦେଇଛନ୍ତି ଯାହା ଅନ୍ୟ କେଉଁଠାରେ ଉପଲବ୍ଧ ହେବ ନାହିଁ।

ଆମେ ଚର୍ମ ଦ୍ଵାରା ସ୍ପର୍ଶ ଭୋଗ ବିଷୟରେ ତ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଆଖି ବି କଣ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରେ? ଏହାର ଅନୁଭବ ପାଁଇ ମଧାହ୍ନ ଖରାରେ ତ୍ରାଟକ କ୍ରିୟା କରନ୍ତୁ ଆଖିରେ ଜ୍ୱଳନ ଅନୁଭବ କରିବେ। ୱେଲ୍ଡିଂ ମେସିନ୍ ସମ୍ମୁଖରେ ଠିଆହେଲେ ଏଥିରୁ ବାହାରୁଥିବା ଅଗ୍ନିକଣାର ଦୁଷ୍ପ୍ରଭାବ ଆଖିରେ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ। କାନ ଦ୍ଵାରା ଆମେ ଶୁଣିଥାଏ କିନ୍ତୁ କାନ ପରଦା ପାଖରେ କେହି ଖୁବ୍ ଜୋରରେ ଚିତ୍କାର କଲେ ଅସହ୍ୟ କଷ୍ଟ ଅନୁଭୁତ ହେବ। ଅତରର ସୁଗନ୍ଧ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ମାତ୍ରା ଅଧିକ ହେଲେ ନାକରେ ଜ୍ୱଳନ ଅନୁଭବ ହେବ। ଅର୍ଥାତ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ଅଟନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହାର ମାତ୍ରାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଶରୀରକୁ ଲୁଣ ଓ ଚିନି ଉଭୟ ପ୍ରଚୁର ମାତ୍ରାରେ ଆବଶ୍ୟକ। ଜିହ୍ଵା ଏହାର ସ୍ୱାଦ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ଡାଲିରେ ଅଧିକ ଲୁଣ ହୋଇଗଲେ ତାହା ଅଭକ୍ଷ ହୋଇଯାଏ ଓ କମ୍ ହେଲେ ଅସୁଆଦ ହୋଇଯାଏ ଚାହାରେ ଚିନିର ମାତ୍ରା ସ୍ୱାଦ ଅନୁସାରେ ରହିବା ଉଚିତ।

ତାପମାତ୍ରାର ଉଦାହରଣ ନେଲେ ଶରୀର ପାଁଇ ଅନୁକୂଳ ତାପମାତ୍ରା 25 C ପାଖିପାଖି ଅଟେ। ଏହାର ମାତ୍ରା ଅଧିକ ବା କମ୍ ହେଲେ ଆମକୁ ବସ୍ତ୍ର କାଢିବା ବା ଘୋଡାଇବାକୁ ପଡିଥାଏ । ଅର୍ଥାତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଷୟର ମାତ୍ରା ଏହାର ଅନୁକୂଳତା ଓ ପ୍ରତିକୂଳତାକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ। ସ୍ଵାମୀଜୀ କହନ୍ତି ଘରେ A.C. ଥିଲେ ଏହାର ତାପମାତ୍ରା 27 C ରେ ସୀମିତ ରଖ ଯାହା ଶରୀରପାଇଁ ଉତ୍ତମ ହୋଇଥାଏ। କେହି ବ୍ୟକ୍ତି ସର୍ବଦା ରୂପବାନ, କେହି ସଦା ଧନବାନ ତ କେହି ସଦା ବଳବାନ ହୋଇ ରହିବାକୁ ଚାହିଁଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

ଥରେ ନୈନିତାଲ ଭ୍ରମଣ ପାଁଇ ଆମେ ଶୀତ ଦିନରେ ବାହାରିଲୁ ଗରମ ଟୋପି, ମଫଲର, ସ୍ୱେଟର ଆଦି ଗରମ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିଲୁ ମଧ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ରାସ୍ତା ଧାରରେ କିଛି ଲୋକ ବସିଥିଲେ ଯେଉମାନେ ନିଁଆ ଜାଳି ସାଧାରଣ ପୋଷାକ ପରିଧାନ କରିଥିଲେ। ଏତେ ଅଳ୍ପ ବସ୍ତ୍ରରେ କିପରି ଚଳୁଛନ୍ତି ଏ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ସେମାନେ କହିଲେ, ନିଁଆ ଲିଭିଯିବାପରେ ଓ ଉତ୍ତାପ ଆହୁରି କମିଯିବାପରେ ଏହି ସାଧାରଣ ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବୁ। ସେତେବେଳେ ଥଣ୍ଡାରେ ଶରୀର ଏତେ ଥରିବ ଯେ ଏହି ଥଣ୍ଡା ସହନ କରିବାର ଶକ୍ତି ଶରୀରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଯିବ।

ଏକ ପରୀକ୍ଷଣ ଆମେରିକାର ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ତିବ୍ବତର ଲାମା ମାନଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ କରିଛନ୍ତି ଯାହାକୁ ଆପଣ ଡିସ୍କଭରୀ ଚାନେଲରେ ପାଇପାରିବେ। ଲାମାମାନେ ଶୀତଦିନେ ପ୍ରତିକୂଳ ତାପମାନରେ -15C ରେ ମଧ୍ୟ ପତଳା ଚାଦରଟେ ଘୋଡେଇହୋଇ ଧ୍ୟାନରେ ବସିଯାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ପ୍ରଚଳିତ ରୀତିନୀତି ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ସେଠାରେ ଜନ୍ମ ହେବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ନବଜାତ ଶିଶୁକୁ ବରଫ ପାଣିରେ ସଫା କରାଯାଏ ଅନେକ ଶିଶୁ ଏହା ସହି ନ ପାରି ମୃତ୍ୟବରଣ କରିଥାନ୍ତି। ତିବ୍ବତର ସମାଜ ଏହାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ ଯେ ଶିଶୁ ଯଦି ସେଠାକାର ଥଣ୍ଡା ସହନ କରିବାକୁ ଅକ୍ଷମ ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ଏକମାତ୍ର ସରଳ ସମାଧାନ ଅଟେ। ଯେଉଁ ଶିଶୁ ଏହି ଥଣ୍ଡାକୁ ସହି ପାରିଲା ସେ ଜୀବନ କାଳରେ କେବେ ଥଣ୍ଡାଜନିତ ରୋଗଗ୍ରସ୍ତ ହେବନାହିଁ। ମୂଳତଃ ଶରୀରକୁ କଠୋର କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ ଥଣ୍ଡା ସହିବାପାଁଇ ।

ମନେ କରାଯାଉ ୟୁଟିଉବ୍ ଓ ଜୁମ୍ ଦେଖୁଥିବା 2000 ସାଧକଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରକଟ ହୋଇ ପଚାରିବେ କି ତୁମକୁ କେତେ ଧନ ଆବଶ୍ୟକ ତେବେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉତ୍ତର କଣ ସମାନ ହେବ? ନା, ଯାହା ପାଖରେ ଯେତିକି ଅଛି ସେ ତାଠାରୁ ଅଧିକ ଧନ ଚାହିଁବ। ଧନର ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ମାତ୍ରା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଁଇ ଅନୁକୂଳ ହେବ ନାହିଁ। ଦଶହଜାର ଚାହିଁବା ଲୋକ ଦଶହଜାର କୋଟି ପାଇଲେ ପାଗଳପ୍ରାୟ ହୋଇଯିବ ଓ କେବଳ ଦଶହଜାର ଦେଲେ ସେ ଅତିମାତ୍ରାରେ ଖୁସି ହୋଇ ପାରିବ ନାଁହି ଅର୍ଥାତ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧନରାଶି ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଅନୁକୂଳ ନୁଁହେ।

ଭଗବାନ ଏଠାରେ ଶୀତ-ଉଷ୍ଣକୁ ଅନୁକୂଳ ଓ ପ୍ରତିକୂଳ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି। ଯେ ଶାନ୍ତ ରହେ ଲୋକ ତାକୁ ଥଣ୍ଡା କହନ୍ତି ଓ ଯେ ପ୍ରତି କଥାରେ ରାଗେ ତାଠାରୁ ସାବଧାନ ରହିବାକୁ କହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଦୁଇଟିଯାକ ସ୍ୱଭାବ ବା ବାତାବରଣ ସର୍ବଦା ବଦଳୁଥାଏ। କୌଣସି ଜିନିଷ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ନୁହଁ। କିନ୍ତୁ ଆମେ ଚାଁହୁ ସର୍ବଦା ଅନୁକୂଳ ବାତାବରଣ ଜାରିରହୁ ଏବଂ ତା ନହେଲେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁ।

ଆପଣ ଯଦି ଓଶୋଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଥିବେ ତାଙ୍କର ଅନେକ କାହାଣୀରେ ମୁଲ୍ଲା ନସରୁଦ୍ଦୀନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଥରେ ମୁଲ୍ଲା ନସରୁଦ୍ଦୀନ ରାସ୍ତାରେ ଯିବାବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଇଜଣ ଝଗଡା କରିବାପରି ଶବ୍ଦ ଶୁଭିଲା। ପାଖକୁ ଯିବାପରେ ଜଣାଗଲା ଯେ ଦୁଇଜଣ ଦୁଇ ବନ୍ଧୁ। ଜଣେ ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରିବାକୁ ସ୍ଥିର କରିଛି ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣକ ତାକୁ ସେଥିରୁ ନିବୃତ୍ତ କରୁଛି। ସବୁ ଶୁଣିବାପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲାଯେ ପ୍ରଥମ ଜଣକ ଭୀରୁ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଖୁବ୍ ଭୟ କରୁଥିଲା। ସ୍ତୀ ସଉଦା ପାଁଇ ଦେଇଥିବା 500 ଟଙ୍କାରୁ 100 ଟଙ୍କାର ସୌଦା ଆଣିବାପରେ ବଳକା 400ଟଙ୍କା କେଉଁଠାରେ ପଡିଗଲା। ତେଣୁ ସେ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ସାମନା କରିବା ଅପେକ୍ଷା ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଶ୍ରେୟସ୍କର ମନେ କଲା। ମୁଲ୍ଲା ନସୀରୁଦ୍ଦୀନ ସ୍ଥିତି ଜାଣିବାପରେ ମିତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତି ସହ ସର୍ତ୍ତ ଲଗାଇଲେ ଯେ କିଛି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ସେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ସାଙ୍ଗକୁ ହସାଇ ପାରିବେ। ମିତ୍ରଟି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲା। ହଠାତ ମୁଲ୍ଲା ସେ ବ୍ୟକ୍ତିଠାରୁ ସୌଦାଥିବା ବ୍ୟାଗଟି ଛଡାଇ ନେଇ ଜୋରରେ ଦୌଡିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଦୁଃଖୀ ଲୋକଟି ମୋ ବ୍ୟାଗ କହି ତାପଛରେ ଓ ମିତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତି ତାପଛରେ ଏହିପରି ରାସ୍ତାରେ ଦୌଡୁଥାନ୍ତି। କିଛି ଦୂର ଯିବାପରେ ମୁଲ୍ଲା ନସୀରୁଦ୍ଦୀନ ଥଳୀଟିକୁ ରାସ୍ତା କଡରେ ଫୋପାଡିଦେଇ ଏକ ଗଛ ପଛରେ ଲୁଚିଗଲେ। ମୋ ଥଳୀ କହି ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ଲୋକଟି ଥଳୀ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚି, ଥଳୀକୁ ଛାତିରେ ଲଗାଇ ହସି ପକାଇଲା। ମିତ୍ର ଏହା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର ସହ ମୁଲ୍ଲାକୁ ପଚାରିଲେ ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ ହେଲା? ମୁଲ୍ଲା ବୁଝାଇଦେଲେ ଯେ, ସେ ଦୁଃଖୀ ଲୋକଟିର ଦୁଃଖର ପରିଭାଷା ବଦଳାଇ ଦେଲେ । 400 ଟଙ୍କାର କ୍ଷତିକୁ ଭୁଲି 100 ଟଙ୍କାର ସୌଦା ଥଳୀ ପାଇ ସେ ଖୁସି ହୋଇ ଗଲା। ଏପରି ଆମେ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ତିଆରିଥିବା ପରିମାପକରେ ମାପି ନିଜର ସୁଖଦୁଃଖକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛୁ ଯାହାକି ସତ୍ୟ ନୁଁହେ।

ଆମର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀର 5 ପ୍ରକାର ଗୁଣ କୁହାଯାଇଛି :-

• କାକ ଚେଷ୍ଟା - ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀକୁ ସର୍ବଦା କୁଆ ପରି ଚେଷ୍ଟା ଜାରି ରଖିବା ଉଚିତ।
• ବକ ଧ୍ୟାନମ୍ - ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀର ଧ୍ୟାନ ବଗପରି ହେବା ଉଚିତ।
• ଶ୍ୱାନ ନିଦ୍ରାଂ - ତାହାର ନିଦ୍ରା କୁକୁର ପରି ଜାଗରୂକ ହେବା ଉଚିତ।
• ଅଳ୍ପାହାରୀ - ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ ସର୍ବଦା ଅଳ୍ପ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଫଳରେ ହଜମକ୍ରିୟା ଠିକ୍ ହେବ ଓ ଆଳସ୍ୟ ରହିବ ନାଁହି।
• ଗୃହତ୍ୟାଗୀ - ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀକୁ ଘରଠାରୁ ଦୂରରେ ରହି ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଖେଳ ଜଗତରୁ ବର୍ତ୍ତମାନର କିଛି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଖେଳାଳୀ ସଚିନ୍ ତେନ୍ଦୁଲକର,ବିରାଟ କୋହଲୀ ଆଦି ଧନବାନ ହେବାପରେ ମଧ୍ୟ ଖେଳ ପଡିଆରେ ତିତିକ୍ଷା ଗୁଣର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଉଦାହରଣ ଦେଖାଇ ଉତ୍ତମ ଖେଳାଳୀର ପରିଚୟ ଦେଇ ପାରିଛନ୍ତି। ଗରମ ଓ ଝାଳ ଭୟରେ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ ଛାଡିଦେଲେ ସେମାନେ ଭଲ ଖେଳି ପାରିବେ ନାହିଁ।

ଧନ ଅର୍ଜନ କରିବାପାଇଁ ଚାକିରୀ କରିବାକୁ ପଡେ। ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟ ସହିବାକୁ ପଡିଥାଏ। ନିଜଠାରୁ ବଡ ଅଧିକାରୀଙ୍କଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ କଥା ଶୁଣି ସହିବାକୁ ପଡିଥାଏ। ସାଧୁର ଜୀବନତ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ତିତିକ୍ଷା ଉପରେହିଁ ନିର୍ଭର କରେ।

ତିତିକ୍ଷାରେ ସ୍ୱାଭାବିକତା ଓ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟତା ଭାବ ନିହିତ। ସୁଖ ବା ଦୁଃଖ ନଥିବା କାରଣରୁ କାହା ଉପରେ ଦୋଷାରୋପ କରିହେବ ନାହିଁ। ଭୋଗର ବିଷୟ ସବୁ ସୁଖ ଦୁଃଖର ଭାବନା ମାତ୍ରା ଅନୁସାରେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ତିତିକ୍ଷା ବା ସ୍ୱାଭାବିକତା ଆସିଗଲେ ଏହା ଆମକୁ ତିଳେମାତ୍ର ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଆମେ କେବଳ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ଉପଯୋଗୀ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ତାହା ତିତିକ୍ଷା କୁହାଯିବ। ଚା ମିଳିବାରେ ଅଳ୍ପ ଡେରି ହେଲେ ଆମେ ରାଗିଯାଉଛେ ଯଦି ଆମେ ଭାବିବା ହଁ ଡେରି ହେଲା ତ କଣ ହେଇଗଲା ତେବେ ସେମିତି କିଛି ପାର୍ଥକ୍ୟ ନଜର ଆସିବ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଆମେ ଯଦି ତାହାକୁ ସୁଖ ଦୁଃଖର କେନ୍ଦ୍ର ହିସାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ତାହା ମହା କଷ୍ଟଦାୟକ ମନେହେବ। ନିଜର ଚିନ୍ତାଧାରା ବଦଳାଇ ଦେଲେ ଆମେ ସୁଖ ଦୁଃଖର ଜଞ୍ଜାଳରୁ ମୁକ୍ତିଲାଭ କରି ପାରିବା।

ଯଦି ସବୁକିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ କିଛି ବି ସ୍ଥାୟୀ ନୁ୍ହଁ ଆମେ ତାହାକୁ ନିଜର ସମ୍ବଳ ଭାବରେ କିପରି ଗ୍ରହଣ କରିବା? କିଛି ଲୋକ ତ 6 ମାସ ପାଇଁ ମିଳିଥିବା ପ୍ରସିଦ୍ଧିକୁ ନିଜର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଜୀବନର ଆଧାରରୂପେ ମାନି ନେଇଥାନ୍ତି।

ଆମର ସଂସ୍କାରରେ ଉପବାସ ଆଦି ରୀତି ନୀତି ତିତିକ୍ଷାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବାଲାଗି ଏକ ଅଭ୍ୟାସ ଅଟେ। ମୌନବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା, ଥଣ୍ଡା ଗରମ ସହନ କରିବା, ଅଳ୍ପ ଆହାର ଗ୍ରହଣ କରି ଭୋକ ଶୋଷରେ ବିଚଳିତ ନ ହେବା, ଏହି ଆଧାରରେ ସାଧୁମାନଙ୍କର ପରୀକ୍ଷଣ ହେଉଥିଲା ତାପରେ ସାଧୁର ଉପାଧି ମିଳୁଥିଲା।

ମନ ଓ ଶରୀରକୁ ଦୃଢ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିବାପାଇଁ ତିତିକ୍ଷା ଭାବ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦରକାର। ଗରମ ସମୟରେ କିଛିସମୟ ବିନା ଏ.ସି. ରେ ଚଳିବା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଆମ ଗହଣରେ ଥିବା କିଛି ଲୋକଙ୍କୁ ଆମେ ଦେଖିଛେ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁରେ କେବଳ କଷ୍ଟ ଓ ସମସ୍ୟା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ।

ବିବେକ ଚୁଡାମଣିରେ ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ଞାନର 4 ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି -

ତିତିକ୍ଷା ବିନା ସାଧନାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ ପାରିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ ପ୍ରସନ୍ନତା ଓ ସରଳତା ସହକାରେ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ସହନ କରିବା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଅଟେ।

ଅର୍ଜୁନ ଭାବିଲେ ଏପରି କରିପାରିବା କଣ ସମ୍ଭବ? ତେଣୁ ଭଗବାନ ଆଗକୁ ତାଙ୍କୁ ବୁଝାଇଛନ୍ତି।

ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଭଗବାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ଯେ ଯେଉଁ ମାନେ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରଭାବିତ ନୁହଁନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଉଭୟରେ ସ୍ଥିର ରୁହନ୍ତି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ସୁଖ ତା'ର ଭୌତିକ ବସ୍ତୁ ସହିତ ସାମୟିକ ବା ସୀମିତ ଅଟେ । ତେଣୁ ଶାରୀରିକ ଶରୀର ମାଧ୍ୟମରେ ଯେଉଁ ଭୌତିକ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ ତାହା ଆତ୍ମାକୁ କେବେ ବି ଅନନ୍ତ ସୁଖ ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଭୌତିକ ସୁଖ ଓ ଭୌତିକ ଦୁଃଖର ଧାରଣାକୁ ସହ୍ୟ କରିବାକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ।

ଜ୍ଞାନ ମାର୍ଗର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଶ୍ଲୋକ ହେଉଛି ଏହି ଷୋଡ଼ଶ ଶ୍ଲୋକ ଯାହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଭଗବାନ କରୁଛନ୍ତି। ଯାହା ସଦା ସର୍ବଦା ରହେ ନାହିଁ ତାହା ହେଉଛି ଅସତ୍ ଏବଂ ଯାହାର ଅଭାବ କେବେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ନାହିଁ ତାହା ହିଁ ସତ୍।

ମାନବ ଶରୀର ବାଲ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଶୀଳ, କାରଣ ଏହା ଅସତ୍ୟ। ଏହି ଶରୀର ଏଭଳି ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଯେ ଜଣଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ବୟସର ଛବି ଦେଖି ବିଶ୍ଵାସ କରିହୁଏ ନାହିଁ ଯେ ଏହା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର। ଶରୀରର ଏହି ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ, ତାହା ହେଉଛି ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵ। ଏହାହିଁ ସତ୍। ଏହା ଶରୀର ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଥିଲା ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ରହିବ। ଏହା ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଅଂଶ ବିଶେଷ ହେତୁ ଅବିନାଶୀ, ଅକ୍ଷୟ, ଓ ଶାଶ୍ବତ।

ଇଂରାଜୀ ଭାଷାର ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କଥା - “ମୃତ୍ୟୁର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତିର ନାମ, ପୋଷାକ ଏବଂ ଠିକଣା ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥାଏ।” (Death is change of name, dress and address ) ।

ମୋର ବାହ୍ୟ ରଙ୍ଗ, ରୂପ,ଠିକଣା ବଦଳି ଗଲେବି ମୁଁ ଶାଶ୍ୱତ ଅଟେ। ଏହାର ଧାରଣା ହିଁ ମୋକ୍ଷ । ସବୁକିଛି ବଦଳି ଗଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ଜାଣେ ଓ ମାନେ, “ମୁଁ ତ ରହିବି “ ସେ ହିଁ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଷୀ।

ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଭଗବାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ଯେ, ଶାରୀରିକ ଶରୀରରେ ଆତ୍ମା ହିଁ ବ୍ୟାପିଥାଏ। ଆତ୍ମା ବିନା ଶାରୀରିକ ଶରୀର ଚେତନାବିହୀନ ହୁଏ ଏବଂ ଆତ୍ମା ହିଁ ସମଗ୍ର ଶରୀରକୁ ଚେତନା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ । ତେଣୁ ଆତ୍ମା ଶରୀରରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ। ଭଗବାନ କହନ୍ତି ଯେ ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ ବା ଅନନ୍ତ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାର ବିନାଶ କେହି କରିପାରିବେ ନାହିଁ ।

ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଭଗବାନ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି ଯେ କେବଳ ଭୌତିକ ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଭିତରେ ଥିବା ଆତ୍ମା ମୂର୍ତ୍ତି ଅବିନାଶୀ ହୋଇ ଅନନ୍ତ ରହିଥାଏ । ତେଣୁ ସେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ କୁହନ୍ତି।

ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଭଗବାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ଯେ, ଯିଏ ଆତ୍ମାକୁ ହତ୍ୟା କରିପାରିବ ବୋଲି ଭାବିଥାଏ ଏବଂ ଯିଏ ଆତ୍ମାକୁ ହତ୍ୟା କରାଯାଇପାରେ ବୋଲି ଭାବିଥାଏ, ସେ ଅଜ୍ଞାନତାରେ ଛନ୍ଦି ହୋଇଯାଏ । ସେ କହନ୍ତି ଯେ ଆତ୍ମା ହତ୍ୟା କରେ ନାହିଁ ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ହତ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ । ଆତ୍ମା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଭୌତିକ ଶରୀର ସହିତ ନିଜକୁ ପରିଚୟ ଦେଉଥିବାରୁ ଜଣେ ଏହି ଭ୍ରମରେ ରହିଥାଏ । 

ଭଗବାନ୍ ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ମହତ୍ତ୍ଵ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ପ୍ରତିପାଦନ କରିଛନ୍ତି। ଆତ୍ମା କୌଣସି କାଳରେ ନା ଜନ୍ମ ନିଏ ନା ମରେ, ନା ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଅଛି ନା ବିନାଶ ଅଛି। କାରଣ ଏହା ଅଜନ୍ମା, ନିତ୍ୟ, ସନାତନ ଏବଂ ପୁରାତନ। ଶରୀରର ବିନାଶରେ ଏହାର ବିନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ।

ଜୀବନ ଓ ଚେତନା ତତ୍ତ୍ୱର ଛଅ ଗୋଟି ଲକ୍ଷଣ। ଶରୀର ଛଅ ପ୍ରକାରର ରୂପାନ୍ତର ଅଧୀନରେ ଥାଏ - ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା, କ୍ଷୟ ଓ ବୃଦ୍ଧି , ପରିବର୍ତ୍ତନ, ବଂଶ ବୃଦ୍ଧି, ଏବଂ ବିନାଶ। ତେବେ ଆତ୍ମା ଏଭଳି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଇ ଗତି କରେ ନାହିଁ। 

ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଭଗବାନ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରୁଛନ୍ତି ଯେ, ଯିଏ ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ, ଅନନ୍ତ, ଅଜନ୍ମା ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ବୋଲି ଜାଣେ, ସେ କିପରି କାହାକୁ ହତ୍ୟା କରିପାରିବ ବା କାହା ଦ୍ୱାରା ହତ କରାଇପାରିବ?

ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଗୀତାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ଲୋକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ। ଭଗବାନ କହୁଛନ୍ତି, ଯେପରି, ଗୋଟିଏ ବସ୍ତ୍ର ମଳିନ, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ବସ୍ତ୍ର ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟ ନୂତନ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରିଥାଏ, ସେଭଳି ମନୁଷ୍ୟର ଶରୀର ଆତ୍ମା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର ଉପଯୋଗୀ ନହେଲେ ସେ ତାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟ ନୂତନ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଥାଏ।

ହରିଶରଣ ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ ସହିତ ଆଜିର ବିବେଚନ ସତ୍ର ସମାପ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ସତ୍ର ଆରମ୍ଭ ହେଲା ।

ପ୍ରଶ୍ନକର୍ତ୍ତା: ମାଧୁରୀ ପରିହାର ଦିଦି

ପ୍ରଶ୍ନ: ଭାଗ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଆପଣଙ୍କ ମତ କଣ?

ଉତ୍ତର: ପ୍ରାରବ୍ଧ ଦୁଇ ପ୍ରକାର। ତୀବ୍ର ଏବଂ ମଧ୍ୟମ। ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାରବ୍ଧରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳି ପାରେ, ଯେପରିକି ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା, ଦାନ, ପୁଣ୍ୟ, ଗୀତା ଅଧ୍ୟୟନ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ବାରା। କିନ୍ତୁ ତୀବ୍ର ପ୍ରlରବ୍ଧରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ।

ପ୍ରଶ୍ନ: ଆତ୍ମା ଅଜର-ଅମର ଅଟେ। ଏହି ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଯଦି ବୁଦ୍ଧି ହୀନ ରହେ ତେବେ ଆଗାମୀ ଜନ୍ମରେ କଣ ମୁଁ ବୁଦ୍ଧି ହୀନ ରହିବି ?

ଉତ୍ତର: କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଥାଏ। କେହି ମୂର୍ଖ ବ୍ୟକ୍ତି ସାରା ଜୀବନ ମୂର୍ଖ ହୋଇ ରହିବ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ। ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୋଇପାରେ। ପ୍ରଯତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତାର ବିକାଶ କରିପାରେ।

ପ୍ରଶ୍ନ କର୍ତ୍ତା: ବ୍ରଜମୋହନ ଭାଇ

ପ୍ରଶ୍ନ : ‘ଅପ୍ରମେୟ’ ର ଅର୍ଥ କଣ?

ଉତ୍ତର: ଅପ୍ରମେୟର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯାହାର କଳନା ନାହିଁ।

ପ୍ରଶ୍ନ: କାମନା, ଇଚ୍ଛା, ବାସନା, ତୃଷ୍ଣା ଓ ସ୍ପୃହା ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର କଣ?

ଉତ୍ତର: ପ୍ରଥମେ ମନରେ ବିଚାର ଉଦୟ ହୁଏ, ଏହା ପରେ ସ୍ପୃହା ଜାଗେ, ସ୍ପୃହାରୁ ଇଚ୍ଛା, ଇଛାରୁ କର୍ମ ଏବଂ କର୍ମରୁ ବାସନା ଜାତ ହୋଇଥାଏ। ବାସନା ଅର୍ଥ ଲୋଭ, କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ବାରମ୍ବାର ପାଇବାର ଲାଳସା। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରଥମେ ମିଠା ଖାଇବାର ମନରେ ବିଚାର ଆସିଲା, ପରେ ମିଠା ଖାଇବାର ସ୍ପୃହା ଜାଗ୍ରତ ହେଲା, ମିଠା କେତେ ସୁସ୍ୱାଦୁ ହୋଇଥିବ ଚିନ୍ତା କରିବାରୁ ଖାଇବାର ଇଚ୍ଛା ଜାତ ହେଲା, ପରେ ମିଠା ଖାଇବା କର୍ମରେ ପରିଣତ ହେଲା। ବାରମ୍ବାର ମିଠା ଖାଇବାର ଲାଳସାରୁ ବାସନା ଜାତ ହେଲା ।

ପ୍ରଶ୍ନ କର୍ତ୍ତା: ଶାଳଗ୍ରାମ ଭାଇ

ପ୍ରଶ୍ନ: ଆତ୍ମା ଓ ଜୀବାତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର କଣ ?

ଉତ୍ତର: କୌଣସି ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଜୀବାତ୍ମା କୁହା ଯାଏ। ଗୋଟିଏ ଶରୀରରୁ ଅନ୍ୟ ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାର ଅନ୍ତରାଳରେ ଥିବା ସମୟରେ ଏହା ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହା ଯାଏ।

ପ୍ରଶ୍ନ କର୍ତ୍ତା: ସ୍ମିତା ଦିଦି

ପ୍ରଶ୍ନ: ଆମର କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଆମକୁ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ମିଳିଲା, ଗଛ ପତ୍ର, ଜୀବ ଜନ୍ତୁ, ମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ କେଉଁ କର୍ମ ଯୋଗୁ ସମ୍ଭବ ହେଲା ?

ଉତ୍ତର: ମନୁଷ୍ୟକୁ କେବଳ କର୍ମ ଯୋନି ମିଳି ଥାଏ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୋଗ ଯୋନି ମିଳେ। ଆମର କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଆମର ଯୋନି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଦେହ ତ୍ୟାଗ ସମୟରେ ଆମେ ଯାହା ଚିନ୍ତା କରୁ, ଆମକୁ ସେହି ଯୋନି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

ପ୍ରଶ୍ନ କର୍ତ୍ତା: ନିତା ସାନେ ଦିଦି

ପ୍ରଶ୍ନ: ବହୁ ଶ୍ଳୋକରେ ଭାରତର ଉଲ୍ଲେଖ ଆସେ, ଏହାର ଅର୍ଥ କଣ?

ଉତ୍ତର: ଭାରତର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଭରତ ବଂଶୀ। ଅର୍ଜୁନ ଯେହେତୁ ଭରତ ବଂଶୀ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଭାରତ ବୋଲି ସମ୍ବୋଧିତ କରା ଯାଇଛି।

ପ୍ରଶ୍ନ କର୍ତ୍ତା: ରେଣୁ ଧବନ ଦିଦି

ପ୍ରଶ୍ନ: ଅର୍ଜୁନ ମୋହ ଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ନିଜର ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ ଏବଂ ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଅନିଚ୍ଛୁକ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ମୋହ ଭୀଷ୍ମ କିମ୍ବା ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଆସିଲା ନାହିଁ କାହିଁକି?

ଉତ୍ତର: ମୋହ ନ ଆସିବା ସମସ୍ୟା ନୁହେଁ। ଅର୍ଜୁନ ବହୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମର ପାଳନ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ସେ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ପିତାମହ ଓ ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇପାରେ। ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଗାଧ ସ୍ନେହ ଓ ଆଦର ଭାବ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ମୋହ ଗ୍ରସ୍ତ କରିଥିଲା।