विवेचन सारांश

श्रद्धेने जीवन घडते.

अर्जुनाने शास्त्रांचा अभ्यास केलेला आहे. परंतु जे सामान्य लोक आहेत त्यांच्यासाठी अर्जुनाने हा प्रश्न भगवंतांना विचारला. शास्त्र विधींचे ज्ञान नसलेले काही लोक असतात. परंतु काही लोक शास्त्रविधींचे ज्ञान असूनही  उत्सृज्य म्हणजेच त्यांचा त्याग करून परंतु पूर्ण श्रद्धायुक्त भावाने भगवंतांचे पूजन करतात, त्यांची स्थिती काय असते? त्यांना सात्विक म्हणावे, राजसी म्हणावे की तामसी म्हणावे?

या अध्यायाचे नावच श्रद्धात्रयविभागयोग असे आहे. श्रद्धा या शब्दाला विस्तृत अर्थ आहे. श्रद् म्हणजे सत्य आणि ध म्हणजे मार्ग. सत्याकडे जाणारा मार्ग असे श्रद्धा या शब्दाचे वर्णन करता येईल. श्रद्धा या शब्दाचा उलट अर्थ बघायचा झाला तर तो शंका असा होईल.
चौथ्या अध्यायात भगवंत म्हणतात-
श्रद्धावान् लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः |
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति || ३९|| 
जितेंद्रिय, साधनतत्पर आणि श्रद्धाळू माणूस ज्ञान मिळवतो आणि ज्ञान झाल्यावर तो तत्काळ भगवत्प्राप्तीरूप परमशांतीला प्राप्त होतो.

श्रद्धा आणि शंका या दोन गोष्टी एकमेकांबरोबर कधीच नसतात  जेथे श्रद्धा असते तेथे शंकेला जागा नसते. जेथे शंका असते तेथे श्रद्धा राहू शकत नाही. एका शायरने म्हटलेच आहे-
संदेह करके तिल तिल मरने से अच्छा है यकीन करके बेवफाई से मर जा।

मनुष्याचे जीवन विश्वासाने जोडले गेले आहे. मनुष्याला सावधान तर राहिले पाहिजे परंतु विश्वासी सुद्धा असले पाहिजे.

रामायणामध्ये चित्रकूट येथील प्रसंगात लक्ष्मणाने भरताच्या हेतू विषयी शंका घेतली होती. श्री रामचंद्र लक्ष्मण आणि सीतेसह वनवासाला निघाले तेव्हा बंधू भरत अयोध्येत नव्हता. त्यांचा पहिला मुक्काम चित्रकूट येथे होता. भरत जेव्हा अयोध्येत परतला आणि त्याला ही वनवासाची वार्ता समजली तेव्हा तो रामाला परत आणण्यासाठी सारे आयोध्या निवासी व चतुरंग सेना यांना एकत्र करून चित्रकूट येथे निघाला. जेव्हा लक्ष्मणाला ही बातमी समजली तेव्हा त्याच्या मनात संदेह उत्पन्न झाला. त्याला वाटले भरत सेना घेऊन येत आहे म्हणजे त्याला रामावर विजय मिळवून अयोध्येचा राजा बनायचे आहे. त्याच्या मनात हाही विचार आला की कदाचित कैकेयी मातेने रामाला वनवासात पाठवण्याचे कृत्य भरताच्या सांगण्यावरून तर केले नसेल? ही शंका बोलून दाखवण्यासाठी तो रामाजवळ गेला व रामाला त्याने सांगितले की भरत सेना घेऊन येत आहे तेव्हा श्रीराम हसले आणि म्हणाले, "तू भरताला ओळखत नाहीस. त्याला ब्रह्मा, विष्णू, महेश यांचे पद जरी मिळाले तरी ते तो स्वीकारणार नाही, तर अयोध्येच्या राज्याची काय गोष्ट? मी तुझी आणि वडिलांची शपथ घेऊन सांगतो की भरतासारखा पवित्र भाऊ जगात दुसरा कोणी नसेल."
या अर्थाची एक ओवी रामचरितमानसमध्ये आहे-
तिमिरु तरुन तरनिहि मकु गिलई।

तीन कारणांनी मनुष्य शास्त्रविधींचा त्याग करतो.
अज्ञता - अजाणतेपणाने शास्त्रविधीचे पालन केले जात नाही. हवन करताना यज्ञात कोणते लाकूड वापरावे याची माहिती नसल्याने जे मिळाले ते वापरले तर ते क्षम्य असते.
उपेक्षा - शास्त्रविधी चे नियम माहित असतात. तरीही त्यांचे पालन केले जात नाही. उदाहरणार्थ यज्ञात हवनासाठी आंब्याचे लाकूड आणण्यास सांगितले परंतु काय फरक पडतो असा विचार करत दुसरेच कुठले तरी लाकूड आणून ठेवले व त्याचे हवन केले. ही शास्त्रविधीची उपेक्षा झाली. अशाप्रकारे केलेले कर्म हे फलहीन होऊन जाते.
विरोध - शास्त्रविधी माहित आहेत. यज्ञासाठी आंब्याचे लाकूड लागते हे माहित आहे. तरी देखील गुरुजींना काय समजते असे म्हणून आपल्या मनाने दुसऱ्या कुठल्या तरी लाकडाचे हवन केले तर हा शास्त्रविधीला विरोध होतो व हा विरोध दंडपात्र असतो.

भगवंत म्हणतात श्रद्धा तीन प्रकारांनी उत्पन्न होते. -
स्वभावजा - पूर्व जन्माच्या कारणाने, कुलपरंपरेने व आई वडिलांच्या कारणाने आपल्यात जी श्रद्धा उत्पन्न होते ती स्वभावजा श्रद्धा.
शास्त्रजा - भक्त प्रल्हाद हिरण्यकश्यपूच्या घरात जन्मला परंतु त्याने शास्त्रांचा अभ्यास केला आणि त्याच्या मनात भगवान नारायणांबद्दल श्रद्धा निर्माण झाली.  घरात कोणतीही पूर्वपरंपरा नसताना त्या घरातील लोक जेव्हा रामायण महाभारत श्रीमद् भागवत कथा ऐकतात तेव्हा त्याच्या मनात श्रद्धा उत्पन्न होते ती शास्त्रजा श्रद्धा. 
संगजा - सज्जन लोकांच्या सहवासात राहून जी श्रद्धा उत्पन्न होते ती संगजा श्रद्धा. अशी श्रद्धा उत्पन्न होण्यासाठी काही वेळ जाऊ द्यावा लागतो. एका उदाहरणाने हे स्पष्ट होईल.-
एका भांड्यात पाणी घेऊन त्यात थोडेसे तेल टाका व नंतर त्यात एक बोट बुडवा. तुमच्या असे लक्षात येईल की बोटाचा फक्त वरचा भाग तेलकट झालेला आहे. हे पाणी पंधरा दिवस असेच ठेवा व पंधरा दिवसानंतर पुन्हा त्यात बोट बुडवा. त्यावेळी तुमच्या लक्षात येईल की बोटाचा संपूर्ण बुडवलेला भाग तेलकट झाला आहे. पंधरा दिवसांमध्ये पाण्याच्या प्रत्येक कणांमध्ये तेल व्याप्त झाले आहे.
आपल्याला वाटते की थोडीशी गीता काय वाचली, थोडेसे विवेचन काय ऐकले की आपला सत्संग झाला. परंतु या गोष्टी दीर्घकाळ कराव्या लागतात तेव्हाच श्रद्धा उत्पन्न होते.

येथे भगवंत एक महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ज्याची जशी श्रद्धा असते तसे त्याचे व्यक्तिमत्व बनते. प्रत्येकाचे श्रद्धास्थान वेगवेगळे असते. सर्व मनुष्यांना दोन डोळे दोन कान एक नाक दोन हात दोन पाय मिळालेले आहेत. अशी ही समानता असून देखील सर्वांची श्रद्धा वेगवेगळी असते. एखाद्याची श्रद्धा ऐकण्यामध्ये जास्त असते तो जास्त श्रवण करतो. ज्याची वाचनामध्ये श्रद्धा असते तो सतत शास्त्राग्रंथांचे वाचन करीत राहतो. सतत काम करण्यामध्ये एखाद्याची श्रद्धा असते तो सतत काम करीत राहतो. तसेच ज्याची संपत्तीमध्ये श्रद्धा आहे तो फक्त पैसा कमावण्याच्या मागे पूर्ण जीवन धावत राहतो. आपल्या परिवाराला सुखी करण्याची ज्याची श्रद्धा आहे तो आपल्या परिवारातच सुखी असतो. या संबंधातच एका मूर्तिकाराची कथा आहे जो मूर्ती बनवण्यापूर्वी दगडाचा स्वभाव जाणून घेत असे.-

एका राजाने या प्रसिद्ध मूर्तिकाराला बोलवून घेतले व व द्वारकाधीशाची एक सुंदर मूर्ती घडवण्याची विनंती केली. मूर्तिकाराच्या सांगण्यावरून राजाच्या सेवकांनी चारी दिशांकडून शेकडो दगड आणून ठेवले. सर्व दगडांची परीक्षा करून त्याने चार दगड निवडले. मूर्ती बनवण्यासाठी मूर्तिकाराने त्यातील एका दगडावर छिन्नीने घाव घालण्यास सुरुवात केली तोच त्याला आवाज ऐकू आला की बास कर. मी आहे असाच खूश आहे. तेव्हा तो दगड त्याने बाजूला ठेवून दिला. दुसऱ्या दगडावर काम सुरू केले. सहा महिने त्या दगडावर त्याने काम केले. त्यानंतर मात्र त्याला जाणवले की या दगडाला देखील घाव सहन होत नाहीयेत, तेव्हा त्याने तिसरा दगड घेतला व तिसऱ्या दगडावर सुमारे वर्षभर काम केले. परंतु तो दगड देखील म्हणाला की मला सोडून दे, आता माझ्याच्याने हे सहन होत नाही. तेव्हा मूर्तिकाराने तो घडवलेला दगडही बाजूला ठेवून दिला व चौथा दगड मूर्ती बनवण्यासाठी घेतला. या चौथ्या दगडाला स्पर्श करताच त्याला एक अद्भुत अनुभव आला. जणू तो दगड म्हणत होता की मी तडपत होतो, तू मला कधी हात लावशील म्हणून! मी पूर्णपणे समर्पित आहे. तुझ्या छिन्नीचे घाव पडले तरी मी उफ् देखील करणार नाही. या दगडावर दिवस-रात्र मेहनत करून मूर्तिकाराने द्वारकाधीशाची अतिशय सुंदर मूर्ती घडवली. ती पाहून तो स्वतः अत्यंत प्रसन्न झाला. नुकतीच आपण जशी अयोध्येतील श्रीरामाची मूर्ती पाहिली तशीच ती सुंदर मूर्ती होती. राजा देखील खूप खूश झाला. त्याने आपल्या गळ्यातील कीमती हार  मूर्तिकाराला तिथल्या तिथे बक्षीस दिला. पुढे मोठा उत्सव झाला. मूर्तीची प्रतिष्ठापना झाली. दूरदूरच्या देशातून लोक तेथे द्वारकाधीशाच्या दर्शनासाठी येऊ लागले.
एक सामान्य दगड आपल्या समर्पण भावाने भगवान बनून गेला. बाकीच्या दगडांपैकी ज्याच्यावर सुमारे वर्षभर काम झाले होते त्याला सिंहाचा आकार देऊन मंदिराच्या दाराशी ठेवले गेले. ज्या दगडावर सहा महिने काम झाले होते तो दगड मंदिराच्या पायऱ्यांसाठी वापरला गेला व पहिला दगड जो होता त्याचा चुरा करून मात्र मंदिराच्या मार्गामध्ये टाकला गेला.
जो श्रद्धावान होता तो स्वतः भगवत्स्वरूप होऊन गेला. कोणी संत सुद्धा अशा प्रकारे देवत्व प्राप्त करतात. असे संत सर्वांसाठी पूजनीय ठरतात.

आपल्याला आपले जीवन कसे बनवायचे असते ते आपल्या श्रद्धेवर अवलंबून असते. सामान्य व्यक्तीची श्रद्धा भोगामध्ये असते. संतांची श्रद्धा भावामध्ये असते आणि ज्ञानी मनुष्याची श्रद्धा तत्त्वांमध्ये असते.

आपण पाहतो की ज्यांची भगवान शंकरांवर श्रद्धा असते ते सोमवारचे व्रत करतात. ज्यांची गणपतीवर श्रद्धा असते ते मंगळवारचा उपवास करतात. प्रत्येक मनुष्य आपल्या आवडीनुसार आपल्या श्रद्धेनुसार देवतेचे पूजन करतो. स्थूल शरीर जरी सर्वांचे एकसारखे असले तरी प्रत्येकाचे मन वेगळे असते. जशी आपली श्रद्धा असते तसे आपले मन बनते. एक प्रसिद्ध भजन आहे.-
तोरा मन दर्पण कहलाए |

तपस्या रावणाने व हिरण्यकश्यपूने सुद्धा केली होती. दोघांनाही भगवंत प्रसन्न झाले परंतु त्यांनी भक्ती मागितली नाही. त्यांच्या आसुरी स्वभावामुळे हजारो वर्षांची तपस्या सुद्धा भक्तिहीन ठरली व त्यांच्या जीवनाचा नाश झाला.

आपण पाहतो की नवरात्री आणि गणपतीउत्सवामध्ये मोठमोठे मंडप उभारले जातात. काही वेळेस मूर्तीपेक्षाही मोठा असा नेत्याचा फोटो तेथे लावलेला असतो व फिल्मी गाणी वाजवली जात असतात. अशा गोष्टींपासून स्वतःला दूर ठेवले पाहिजे.

17.6 writeup

मनुष्याचा आहार जो त्याला अत्यंत प्रिय असतो तो देखील त्याच्या श्रद्धेनुसार बनतो. त्याचप्रमाणे यज्ञ दान आणि तप हे देखील तीन प्रकारचे असतात जे मनुष्याच्या श्रद्धेवरच अवलंबून असतात.

सात्विक भोजनाची सहा लक्षणे भगवंतांनी या श्लोकात सांगितली आहेत. सात्विक भोजनात मूगडाळीचा अंतर्भाव अधिक असतो. तूरडाळ ही राजसी समजली जाते तर उडीदडाळ ही शक्तीवर्धक असून देखील तामसी आहे. भोजनामध्ये या डाळींच्या वापराची मात्रा ज्या प्रमाणात असेल त्याप्रमाणे हे भोजन सात्विक राजसी व तामसी ठरते.
सात्विक प्रवृत्तीचे लोक आपल्या भोजनामध्ये दूध केळे फळांचा रस अशा पदार्थांचा अंतर्भाव करतात. हे सर्व पदार्थ आयु वाढवणारे आहेत. केळे बल वाढवणारे आहे. आमरस हा सुखप्रीती वर्धक आहे. दूध हा रसाहार आहे. त्यातही देशी गायीचे तूप अत्यंत स्वास्थ्यवर्धक आहे. राजसी आणि तामसी लोक असा आहार पसंत करीत नाहीत. ते चहा कॉफी कोल्ड्रिंक प्रोटीन शेक अशा गोष्टी पसंत करतात. हा सर्व आहार अस्थिर आहे. तो काही काळासाठीच बल देतो.
याव्यतिरिक्त आणखी एक गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे की आपल्या भुकेनुसारच आहार घेतला पाहिजे. अन्यथा सात्विक आहार देखील तामसी होऊन जातो.
तसेच आहार घेण्याच्या वेळा देखील पाळल्या गेल्या पाहिजेत. आयुर्वेदानुसार सकाळी पाणी, दुपारी ताक आणि रात्री दूध घ्यावे. याच्या उलट केल्यास हाच आहार तामसी होऊ शकतो.

आहार बनवताना भावदृष्टी महत्त्वाची असते. रागद्वेषाचा भाव मनात ठेवून बनवलेले सात्विक जेवण देखील तामसी होऊन जाते.

आहार घेताना तत्त्वदृष्टी देखील महत्त्वाची असते. या संबंधात गुरुनानक आणि त्यांचे दोन शिष्य बाला आणि मर्दाना यांची एक कथा आहे-

गुरुनानकजींचा एक नियम होता की ते जेथे जातील तेथे गावाबाहेरच थांबत. एक रात्री पेक्षा अधिक कोठेच थांबत नसत. जर कोणी गावातून भोजन आणून दिले तर ते खात असत. अन्यथा उपाशी झोपून जात. एकदा दोन दिवस त्यांना कुठेच भिक्षा मिळाली नाही.
त्या दिवशी मात्र ते ज्या गावाबाहेर थांबले होते तेथील जमीनदाराने तीन चांदीची ताटे पक्वान्नांनी भरून जेवण पाठवले. शिष्यांना खूप आनंद झाला. परंतु गुरुजींच्या आदेशाशिवाय कसे खाणार म्हणून त्यांनी गुरुजींना विचारले, तेव्हा गुरुनानकजींनी त्यांना थोडे थांबावयास सांगितले.
थोड्या वेळानंतर एक गरीब मुलगी आपल्या हातात तीन रोट्या घेऊन आली व तिने मोठ्या प्रेमाने ते गुरुनानकांना अर्पण केले व आईचा निरोप सांगितला आणि प्रणाम केला. गुरुनानकजींनी मोठ्या प्रसन्नतेने ते स्वीकारले. तिला आशीर्वाद देऊन तिला जाण्यास सांगितले.
गुरुनानकजींनी शिष्यांना सांगितले की ही रोटी खाण्यास हरकत नाही. शिष्यांना आश्चर्य वाटले एवढी पक्वान्न भरलेली ताटे सोडून ही कोरडी रोटी का बरे खायची? हे ऐकून गुरुनानकजींनी एका मुठीत रोटी पकडली व दुसऱ्या मुठीत चांदीच्या ताटातील पक्वान्न पकडले व दोन्ही मुठी जोरात दाबल्या तेव्हा पहिल्या मुठीतून दूध निघाले व दुसऱ्या मुठीतून रक्त. ते पाहून शिष्य घाबरले व आश्चर्यचकीत झाले. गुरुजी म्हणाले रोटी ही शुद्ध धनाच्या कमाईतून बनवलेली आहे. दुधासारखीच ती पवित्र आहे. कष्टाने बनवलेली आहे. त्यामुळे ती खाण्यास काहीच हरकत नाही. परंतु चांदीच्या ताटातील पक्वान्ने मात्र इतरांवर अन्याय करून कमावलेल्या धनातून बनवलेले आहेत. त्यामुळे ती विष समान आहेत.

हरिनाम संकीर्तनाने विवेचनाची सांगता झाली आणि प्रश्नोत्तर सत्र सुरू झाले.

                                            प्रश्नोत्तरे
संजिला भट जी  - तुळशीपत्र तोडू नये असे म्हणतात ते खरे आहे का?
रविवार आणि एकादशीच्या दिवशी तुळशीपत्र तोडू नये. त्या दिवशी लागणारी तुळशीपत्र आदल्या दिवशी काढून ठेवावीत. तुळशीचे पान कधीही तोंडात ठेवून चावू नये. त्यामध्ये पारा असतो त्यामुळे ते हानिकारक असते. चहामध्ये टाकून पिण्यास हरकत नाही.
प्रेमनाथ जी - मी सत्य बोलण्याचा संकल्प केला आहे. प्रयत्न करीत आहे.
हे करताना कधी चूक झाली तरी सुद्धा घाबरून जाऊ नका. वेळ लागतो. हळूहळू सावधानता राखून संकल्प पूर्ण करा.
चंद्रकांता जी - घरामध्ये भगवंतांच्या किती मूर्ती ठेवाव्यात?
मंदिर हे काही स्टोअर रूम करू नये. मंदिरामध्ये केवळ पूजितमूर्ती ठेवाव्यात. गिफ्ट मिळालेल्या मूर्ती शोकेसमध्ये ठेवून द्याव्या किंवा इतरांना भेट द्याव्या.
सुमित जी -  मृत्युभोज हे काय असते?
या काहीतरी वाईट प्रथा समाजामध्ये पाडल्या गेल्या आहेत. मृत्युभोज हे फक्त निकटच्या परिवारातील लोकांसाठी असते. इतरांनी ते खाऊ नये त्याने पुण्याचा नाश होतो.
नीरूजी - वाळलेल्या तुळशीच्या काड्या मी डब्यात भरून ठेवल्या आहेत व त्या चहा मध्ये वापरते. ते चालते का?
काहीच हरकत नाही. फक्त मनात आदरभाव ठेवून त्याचा वापर करावा. 

यानंतर समापन प्रार्थनेने आणि हनुमान चालीसाच्या पठणाने कार्यक्रमाची सांगता झाली.
॥श्रीकृष्णार्पणमस्तु॥