विवेचन सारांश

कर्मयोगाची लक्षणे आणि कर्मसंन्यासयोगाचे वर्णन

परंपरेनुसार प्रारंभिक प्रार्थना, दीप प्रज्वलन आणि गुरु चरणांना वंदन करून विवेचनाचा शुभारंभ झाला. भगवंताची महान कृपा आपल्यावर असल्याने आपण भगवद्गीतेचे मनन चिंतन, भगवद्गीतेचा अभ्यास, भगवद्गीतेचे विवेचन ऐकण्यासाठी  प्रवृत्त झालो आहोत. भगवद्गीता आपल्या जीवनात येण्यासाठी आपण मागच्या जन्मी काही पुण्य केले असेल किंवा संत महात्म्यांच्या कृपेमुळे हे आपल्याला शक्य झालेले आहे.

आज आपण पाचव्या अध्यायाचे चिंतन करीत आहोत. हा अध्याय कर्मसंन्यासयोग या नावाचा आहे. गीतेचे तीन, चार, पाच हे तिन्ही अध्याय कर्मयोगाचे आहेत. हे तिन्ही अध्याय मिळते जुळते आहेत. अतिशय ज्ञानी महात्मे सुद्धा या तीन अध्यायातील सूक्ष्म फरक जाणून घेताना गडबडतात. या अध्यायांमध्ये थोडा थोडा फरक आहे. तिसरा अध्याय कर्मयोगाचा आहे. कर्म म्हणजे काहीतरी करणे आणि योग म्हणजे परमात्म्याशी जोडणे. सर्वभूतहितेरता:  ही दृष्टी ज्याची झाली आणि सर्वांप्रति समतेची भावना असली तर अशा योग्यासाठी राग, द्वेष, मान, अपमान, सुखदुःख यामध्ये कोणतेही अंतर नसते. असा योगी आपले आयुष्य भगवंताने दुसऱ्यांचे कल्याण करण्यासाठी दिले आहे असे मानतो आणि त्याच भावनेने सर्व कर्म करतो.  समत्व आणि सर्वभूतहितेरता:  या दोन गोष्टी त्याच्यात असतात. माझ्याकडून सर्वांचे कल्याण व्हावे ती त्याची दृष्टी असते. काही लोक सर्व कल्याणकारी कामे करीत असतात पण ते भगवंताची पूजाअर्चा, ग्रंथ वाचन वगैरे करत करत नाही. तरीही त्यांचे सर्व कर्म म्हणजे कर्मयोगच म्हणावे.

भगवद्गीतेचा चौथा अध्याय  ज्ञानकर्मसंन्यासयोग  आहे. या ठिकाणी ज्ञान, कर्म, संन्यास, सांख्य, योग इत्यादी शब्द येतात. ज्ञानी  कोण आणि संन्यासी कोण याचे गीतेत विस्ताराने वर्णन केले आहे. संन्यासी म्हणजे भगवे वस्त्र परिधान करणारा, हिमालयात राहणारा, गृहस्थधर्माचा त्याग करणारा असे आपण समजतो. भगवान हे मानत नाहीत. असे संन्यासी तर असतात पण त्याहीपेक्षा संन्यासी या शब्दाची व्याख्या विस्तृत आहे. त्यागी मनुष्य, अद्वैतमार्गाने मनाची आसक्ती सोडणारा जो असतो, त्याला संन्यासी म्हणावे. असा मनुष्य घरात राहणारा असतो, जिलबी खाणारा असतो, आपल्या मुलांबरोबर खेळणारा असतो, गृहस्थधर्मीय असतो पण कशातही आसक्त नसतो. कोणत्याही गोष्टीविषयी आसक्ती म्हणजे मी त्याच्याशिवाय राहू शकत नाही, मला ते मिळण्याची इच्छा आहे, मला ती गोष्ट तीव्रतेने हवी आहे. मात्र संन्यासी मनुष्य जिलबी खाण्यात आणि सुके चणे खाण्यात अंतर मानत नाही. तो कोणत्याही गोष्टीत समानतेने राहतो. त्याचे मन नेहमी शांत असते. तो प्रत्येक वेळी ज्ञानदृष्टीने वैराग्य धारण करतो.

पाचवा अध्याय कर्मसंन्यासयोग  यामध्ये कर्म करुन सुद्धा त्याचे कर्तेपण स्वतःकडे घेतले जात नाही. मी काम करणार पण त्यात माझे कर्तुत्व नाही. मला भूक लागली याचा अर्थ शरीराला भूक लागली. त्यावेळी खाण्यासाठी हात उचलला जातो, मुखापर्यंत जातो आणि अन्न ग्रहण केले जाते. हे सगळं मी न करता माझ्या शरीराकडून केले जाते ही भावना असणारा कर्मसंन्यासी असतो.

एकोणिसाव्या शतकात विवेकानंदांचे समकालीन स्वामी रामतीर्थ होते. ते ज्ञानी होते. त्यांचे अध्यात्माचे ज्ञान अद्भुत होते. ते लाहोर मध्ये गणिताचे प्राध्यापक होते. त्यांनी उर्दूत केलेल्या गझल आणि शायरी अध्यात्मावर आधारित आहेत. मी जे काही करतो आहे ते मी करत नाही तर ते माझ्या शरीराकडून केले जाते असा दृढ भाव त्यांच्या ठायी होता. त्यांच्या जीवनातील एक मजेदार प्रसंग आहे.

जीवनाच्या अंतिम क्षणी ते उत्तराखंडमधील टिहरी या क्षेत्रात गेले. ते तिथे जंगलात राहून साधना करत होते. त्या जंगलाजवळच गंगा वाहत होती. एकदा एका झाडाखाली ते बसले होते. उन्हाळ्याचे दिवस असल्याने त्यांना लिंबाचे सरबत पिण्याची इच्छा निर्माण झाली. अर्ध्या तासाने एक शेठजी रामतीर्थांना त्यांच्या दिशेने येताना दिसले. शेठजींच्या हातात एक पिशवी होती. हे टिहरीजवळील एका गावात राहणारे शेठजी त्यांना भेटायला नेहमी येत. रामतीर्थ मोठे महात्मा आहेत हे शेठजींना माहित होते. त्या दिवशी जेव्हा शेठजी रामतीर्थांकडे आले तेव्हा त्यांच्या पिशवीत त्यांनी स्वामीजींसाठी लिंबे आणि साखर आणली होती. त्या दिवशी का कोणास ठावुक पण शेठजींना स्वामीजींसाठी सरबत करुन देण्याची इच्छा झाली होती. त्यांनी त्यांची इच्छा स्वामींना बोलून दाखवली आणि म्हणून ते लिंबू आणि साखर घेऊन आल्याचे त्यांनी सांगितले. स्वामी रामतीर्थ मनातल्या मनात सर्व ओळखून चुकले. आपल्याला सरबत पिण्याची इच्छा होते काय आणि भगवंत त्याची सोय शेठजींमार्फत करतो काय. त्यांना वाटले आपली एक इच्छा पूर्ण करण्यासाठी आपण भगवंतांमार्फत शेठजींना कामाला लावले. रामतीर्थांनी शेठजींना लिंबे आणि साखर तेथेच ठेवून परत जाण्यास सांगितले. मी सरबत करुन घेईन आपण गेलात तरी चलेल असे सांगितल्यावर शेठजी परत गेले.
रामतीर्थांनी पिशवीतून एक एक लिंबू बाहेर काढले, त्या लिंबाकडे बघत ते म्हणाले, "अरे मना, तुला सरबत प्यायचे आहे ना. हे घे पी". असे म्हणून त्यांनी ते लिंबू गंगेत विसर्जित केले. एक एक करत सर्व लिंबे त्यांनी गंगेला अर्पण केली. मनात उठणाऱ्या संकल्पाचा त्यांनी अशा रीतीने त्याग केला. माझ्या मनात संकल्प निर्माण करणारा, त्याची पूर्ती करण्याची व्यवस्था करणारा तो भगवंत आहे, कर्ता मी नाही असा त्यांचा दृढ भाव होता. हा कर्मसंन्यास होय. 

भगवद्गीतेच्या पहिल्या अध्यायात समोर बांधव गुरुजनांना बघून अर्जुनाच्या मनात विषाद उत्पन्न झाला. भगवंताशी बोलता बोलता तो म्हणाला की मी संन्यास घेतो, जंगलात जातो पण युद्ध करत नाही. कुटुंबीयांना गुरुजनांना मारून मी भोग भोगणार नाही. अर्जुनाला राज्य नको होते असे नव्हते तर त्याला आप्तांची हत्या करुन राज्य मिळवायचे नव्हते. यावर भगवान त्याला म्हणाले तू एकीकडे भोग भोगण्याची भाषा करतोस आणि दुसरीकडे संन्यास घेतो असेही म्हणतोस हे दोन्ही कसे शक्य आहे? भगवंतांना त्याच्या मनातील द्वंद्वाची संपूर्ण उकल करायची आहे. इथून भगवान त्याला उपदेश करतात.
भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायात ३६, ३७, ३८ आणि ४२ या चार श्लोकातून ते त्याला ज्ञानमार्ग सांगतात. ३६ व्या श्लोकात ते म्हणतात "ज्ञानप्लवेनैव" - जरी तू इतर सर्व लोकांपेक्षा अधिक पाप करणारा असलास, तरीही तू ज्ञानरूपी नौकेने खात्रीने संपूर्ण पाप समुद्रातून तरुन जाशील. ३७ व्या श्लोकात ते म्हणतात ज्याप्रमाणे पेटलेला अग्नी इंधनाची राख करतो, तसाच ज्ञानरूप अग्नी सर्व कर्मांची राखरांगोळी करतो. ३८ व्या श्लोकात ते म्हणतात - न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते। या जगात ज्ञानासारखे पवित्र करणारे दुसरे काहीही नाही. ४२ व्या श्लोकात समापन करताना ते अर्जुनाला म्हणतात, छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत -  या अज्ञानाने उत्पन्न झालेल्या संशयाचा विवेकाने, ज्ञानरूप तलवारीने नाश करून समत्वरूप कर्मयोगात स्थिर रहा आणि युद्धाला तयार हो.

ज्ञानप्राप्तीसाठी संन्यास घेऊन सर्वसंगपरित्याग हे अर्जुनाला परिचयाचे होते. अर्जुनाला राज्य मिळवायचे होते पण त्यासाठी स्वजनांची हत्या करणे त्याला पटत नव्हते. त्यामुळे तो संन्यासाची भाषा करत होता. राज्यभोग आणि संन्यास या परस्पर विरोधी गोष्टी त्याच्या मनात चालू होत्या. यातील द्वंद्व आणि भेद भगवंतांना त्याला दाखवून द्यायचा होता.  त्यामुळे त्यांनी त्याला ज्ञानाचा उपदेश दिला. आता ज्ञानाचा उपदेश झाल्यावर पुन्हा भगवंत त्याला तू युद्धास उभा राहा म्हणतात हे ऐकल्यावर अर्जुन गोंधळात पडला आणि त्याने पुन्हा एकदा भगवंतांनी त्याला त्याचे कल्याण कशात आहे ते निश्चितपणे सांगावे अशी विनंती केली. अर्जुनाने हेच दुसऱ्या अद्यायाच्या सातव्या श्लोकात भगवंतांना सांगितले होते. 
अत्यंत दया आणि करुणेमुळे ज्याचा मुळ स्वभाव नाहीसा झाला आहे आणि धर्माधर्माचा निर्णय करण्याविषयी ज्याची बुद्धी असमर्थ आहे, असा मी तुम्हाला प्रश्न विचारत आहे की जे साधन खात्रीने कल्याणकारक आहे, ते मला सांगा. मी तुमचा शिष्य असून  शरण आलो आहे तेव्हा मला उपदेश करा असे अर्जुन म्हणतो.
आता हीच गोष्ट पाचव्या अध्यायाच्या पहिल्या श्लोकात आलेली आहे.