विवेचन सारांश

Please type your summary title here.

ଉପକ୍ରମଣିକା :-

ସୁମଧୁର ଏବଂ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି କରିପାରୁଥିବା ଭଗବତ୍ ଭଜନ ପରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଅସୀମ କରୁଣା ଓ ଗୁରୁଦେବଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରୁ ଆଜିର ବିବେଚନ ସତ୍ରର ଶୁଭାରମ୍ଭ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ଏବଂ ଦୀପ ପ୍ରଜ୍ଜ୍ୱଳନରୁ ହେଲା। ଭଗବଦ୍ ଗୀତାର ଷୋହଳ ଅଧ୍ୟାୟର ଏହି ବିବେଚନ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ଵିତୀୟ ଶ୍ଲୋକର ପୁନାର୍ବୃତ୍ତିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ,ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଅନ୍ତିମ ଶ୍ଲୋକ ଅର୍ଥାତ୍ ଶ୍ଲୋକ କ୍ରମାଙ୍କ ଚବିଶଠାରେ ସମାପ୍ତ ହୋଇଅଛି।   

ଶ୍ର ଭଗବାନ ଏଠାରେ ଦୈବୀ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୈବୀୟ ଲକ୍ଷଣ ମାନ ବିସ୍ତାରିତ ଭାବରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଶ୍ରୀ ଭଗବାନଙ୍କ ମତରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୈବୀୟ ଗୁଣ ପ୍ରଥମରୁ ହିଁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଠାରେ ଅଛି। ଏହା ସେହି ଗୁଣ,ଯାହା ଶ୍ରୀ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପ୍ରଦତ୍ତ କରାଯାଏ, ସେହି ଜୀବ ସାଂସାରିକ ଜୀବନରେ ସଫଳତା ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ହରି କୃପାରୁ ଏହି ସଂସାର ରୂପୀ ଭାବସାଗରକୁ ପାର କରି ଚିରଦିନ ପାଇଁ ଭଗବତ୍ ଧାମକୁ ଗମନ କରିଥାନ୍ତି।

ଶ୍ରୀଭଗବାନ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ମାଧ୍ୟମରେ ଚବିଶ ଦୈବୀୟ ଗୁଣକୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥାପିତ କରିଛନ୍ତି। ଶ୍ରୀଭଗବାନଙ୍କ ଅନୁସାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ସମସ୍ତ ଦୈବୀ ଗୁଣ ମଧ୍ୟରେ ତିନିଟି ମୁଖ୍ୟ ଭକ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ନିର୍ଭୟତା, ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ଏବଂ ସରଳତା। ଏହା ସେହି ଗୁଣ ଯାହା ଭକ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଵତଃ ପରିଲକ୍ଷିତ ହେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ ଓ ଅନ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଗୁଣ ସବୁ ଧୀରେ - ଧୀରେ ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କରିବାକୁ ଲାଗେ।

ଏଠାରେ ଗତ ସପ୍ତାହରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଭକ୍ତ ଶିରୋମଣି ମାତା ଶବରୀଜୀଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ପୁଣିଥରେ ସ୍ମରଣ କଲେ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ କି ତାଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵର ସରଳତା ଯାହା ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃ କରଣର ଶୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରକଟ କରିଥାଏ, ଯାହା ଦ୍ଵାରା କିପରି ତାଙ୍କୁ ଭଗବାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଜୀବ ଦ୍ଵାରା ମନର ସରଳତା ଓ ଶୁଦ୍ଧିରେ କରାଯାଇଥିବା ଭକ୍ତି,କିପରି ସେହି ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ,ଭକ୍ତ ବତ୍ସଳ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଭକ୍ତ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରିଥାଏ, ମାତା ଶବରୀଙ୍କ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ନିଶ୍ଚଳ, ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରେମ ଏହି ତଥ୍ୟକୁ ଉଜାଗର କରିଥାଏ।

ଏହିପରି ଏକ ଉଦାହରଣ ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଶ୍ରୀ ଟୋଟକାଚାର୍ଯ୍ୟଜୀଙ୍କର କଥା ମଧ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ। 

ଶ୍ରୀ ଟୋଟକାଚାର୍ଯ୍ୟଜୀଙ୍କର ପ୍ରଭୂତ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜର ଅନ୍ତଃକରଣର ଶୁଦ୍ଧି ଏବଂ ସରଳତା ପାଇଁ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଟୋଟକାଶାସ୍ତ୍ର ପରି ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ଗ୍ରନ୍ଥର ରଚୟିତା ହୋଇ ପାରିଲେ।

ଅହିଂସା ର ବିପରୀତ ହିଂସା କିପରି ଅଟେ – କୌଣସି ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ହଇରାଣ କରିବା, କାହାକୁ ବିରକ୍ତ କରିବା। ନିଜର ବାକ୍ୟ, ନିଜର ଚିନ୍ତାଧାରା ଦ୍ଵାରା କୌଣସି ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେବା ମଧ୍ୟ ହିଂସା ଅଟେ।

ହିଂସା ତିନି ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ –

  ଶାରୀରିକ ହିଂସା - ଯେପରି କାହାକୁ ଚାପୁଡ଼ା ମାରିବା।

  ବାଣୀ ଦ୍ଵାରା ହିଂସା - କାହାକୁ କଟୁବାକ୍ୟ କହିବା।

  ମାନସିକ ହିଂସା - କାହାପ୍ରତି ମନରେ ଅନୁଚିତ୍ ଭାବନା ରଖିବା।

ହିଂସାର ବିପରୀତ ହେଉଛି ଅହିଂସା ଅର୍ଥାତ୍ କାହାପ୍ରତି ଦୂର୍ଭାବନା ନରଖିବା, ଅପଶବ୍ଦ ନକହିବା, ଶାରୀରିକ ରୂପରେ ପ୍ରତାଡିତ ନକରିବା। କାହାର ନିନ୍ଦା ନକରିବା ମଧ୍ୟ ଅହିଂସା ଅଟେ।

ସତ୍ୟତା -

ନିଜେ କହିଥିବା କଥାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟତାର ସହ ପରିବେଷଣ କରିବା। କୌଣସି ବିଷୟ ଅତିରଞ୍ଜିତ କରି କିମ୍ବା କମ୍ କରି ନ କହିବା। ଯେଉଁ ଘଟଣା ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରା ଯାଇଛି, ତାହାକୁ ଅନ୍ୟ ସମ୍ମୁଖରେ ସେହିପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା।       

  सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् ,

  न ब्रूयात् सत्यम् अप्रियम् ,

  प्रियं च नानृतम् ब्रूयात् ,

  एष धर्मः सनातन:।।

ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ଅଧିକାଂଶ ମନୁଷ୍ୟ ଆଧୁନିକ ହେବାର ଆଡମ୍ବର କରି, ନିଜକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ବକ୍ତା ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନା କରି ଯେଉଁଠି ଯାହା ଇଚ୍ଛା ତାହା କହିଦେଉଛନ୍ତି। ଏହା ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରୁନାହାନ୍ତି କି ଯାହା କହୁଛନ୍ତି ତାହା ଅନୈତିକ କି ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ସେ ସତ୍ୟ ହିଁ କହୁଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସେ କଷ୍ଟ ଦେଉଛନ୍ତି କି ନାହିଁ।

ସେଠାରେ ଏହା ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ କି ଆମର ବୈଦିକ ଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ବିଷୟରେ କେଉଁ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ରଖେ – ଆମର ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥାପନା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଯୁକ୍ତ ଅଟେ, ଯାହା ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଅଥବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତ ପାଇଁ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ହୋଇଥାଏ।

ଏହିପରି ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଖିବା, ଯେଉଁଥିରେ ସତ୍ୟ କୁହାଗଲା କିନ୍ତୁ ଏହା ବିନା ବିଚାରରେ କୁହାଗଲା ଯାହା କାହାପାଇଁ କଷ୍ଟଦାୟକ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରିବ -

ଗୋଟିଏ ରାଜ୍ୟର ଶାସକ ନିଜର ଭବିଷ୍ୟ ଜାଣିବା ଇଚ୍ଛାରେ ରାଜ୍ୟରେ ଘୋଷଣା କଲେ କି, ଯଦି କେହି ଜ୍ୟୋତିଷ ତାଙ୍କର ହାତର ରେଖା ଦେଖି ତାଙ୍କର ଭବିଷ୍ୟତ ବିଷୟରେ କହିପାରିବ, ତାହାହେଲେ ସେ ତାହାକୁ ପୁରସ୍କୃତ କରିବେ।

ସେହି ନଗରରେ ଦୁଇଜଣ ଭାଇ ଥିଲେ ଏବଂ ଦୁଇଜଣ ହିଁ ଜ୍ୟୋତିଷ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗମ ଥିଲେ। ପ୍ରଥମ ଭାଇ ରାଜାଙ୍କ ଦରବାରକୁ ଯାଇ ରାଜାଙ୍କ ହାତ ଦେଖିବାର ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କଲେ।ଯେତେବେଳେ ସେ ରାଜାଙ୍କ ହସ୍ତ ଦେଖିଲେ, ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭୟଭୀତ ହୋଇଗଲେ। ଯେହେତୁ ତାଙ୍କୁ ଭବିଷ୍ୟତ ବିଷୟରେ କହିବାର ଥିଲା ବିନା କିଛି ବିଚାର କରି ରାଜାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ହିଁ ତାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁଳ ନାଶ ହୋଇଯିବ,ଏହି କଟୁ ସତ୍ୟ କହିଦେଲେ। ଏହା ଶୁଣି ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଜ୍ୟୋତିଷଙ୍କୁ କାରାଗାରକୁ ପଠେଇ ଦେଲେ। 

ଯେତେବେଳେ ଏହି ସମାଚାର ଜ୍ୟୋତିଷଙ୍କ ଭାଇ ଶୁଣିଲେ, ସେ ନିଜର ଭାଇଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପହଞ୍ଚି ପୁଣିଥରେ ତାଙ୍କ ହାତ ଦେଖିବାର ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ବାକ୍ ପଟୁତାରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତାବ ସ୍ୱୀକାର କଲେ। କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବ ଜ୍ୟୋତିଷଙ୍କ ବିପରୀତ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ତାଙ୍କର ବାକ୍ କୌଶଳ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର ସହ ରାଜାଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ଆୟୁର ଭବିଷ୍ୟ ବାଣୀ କଲେ। ଯାହା ଶୁଣି ରାଜା ଖୁସୀ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲେ। ଉପହାର ସ୍ୱରୂପ ଜ୍ୟୋତିଷ ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ କାରାଗାରରୁ ମୁକ୍ତ କରି ନେଲେ।

ତେଣୁ ଏହି ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥାଏ କି କିପରି ସତ୍ୟ ସହିତ ପ୍ରିୟ ବଚନ ଅଧିକ ଶ୍ରେୟସ୍କର ହୋଇଥାଏ। ଅପରପକ୍ଷରେ ବିନା ବିଚାରରେ ସତ୍ୟବଚନ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଦୁଷ୍ପରିଣାମକାରୀ ହୋଇଥାଏ।

ଶ୍ରୀ ଭଗବାନ ଗୀତାର ସପ୍ତଦଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରାଣୀ ମାନଙ୍କୁ ସବୁ ସମୟରେ ନିଜର ବାଣୀ ଉପରେ ସଂଯମ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଯାଇ କହିଛନ୍ତି –

  अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्।

  स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते।।17.15।।

  मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः।

  भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते।।17.16।।

ବାଙ୍ମୟ ତପ ବାଣୀକୁ ସଂଯମିତ କରିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଅଟେ। ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜର ବାଣୀକୁ ସଂଯମିତ କରିବାର କୌଶଳ ନାହିଁ, ତାହାହେଲେ ଆପଣ ତପ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଆମକୁ ସର୍ବଦା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବଚନ କହିବା ଉଚିତ୍ ତଥା ଯେଉଁଠାରେ ବାର୍ତ୍ତାଳାପ ଜ୍ଞାତର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ସେଠାରେ ନୀରବ ରହିବ ଉଚିତ୍।

ଅକ୍ରୋଧ :

ଶ୍ରୀ ଭଗବାନ ଶ୍ଲୋକ ମାଧ୍ୟମରେ ନରକର ତିନି ଦ୍ଵାର ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ଯାଇ କହିଛନ୍ତି କି -  

  त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः।

  कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत्।।16.21।।

ଅର୍ଥାତ୍ ଏଠାରେ ଶ୍ରୀ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା କାମ ଅର୍ଥାତ୍ କାମନା ସବୁ ଏବଂ ସେଥିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କ୍ରୋଧ ତଥା ଲୋଭ ସମସ୍ତ ତିନି ଆସୁରୀ ଗୁଣକୁ ନରକର ଦ୍ଵାର ବୋଲି କୁହା ଯାଇଛି।

ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଇଚ୍ଛା ତଥା କାମନା ସମୂହ ଯେତେବେଳେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ ତାହା କ୍ରୋଧକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ଆମେ ଜାଣିଛୁ କି ମଧୁମେହ ହେଲେ ମିଠା ଖାଇବା ମନା ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେମିତି ମିଠା ଖାଇବା ବିଚାର ମନକୁ ଆସେ। ଯେବେ ଏହା ତୀବ୍ର ଇଚ୍ଛାରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଯାଏ ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ବିନା କିଛି ଚିନ୍ତା କରି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ମିଠା ଖାଇ ନିଜ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପ୍ରତି ଅବହେଳା କରିଥାନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହି ମିଠା ଗ୍ରହଣ କରିବାର କାମନା କୌଣସି ଅସ୍ଵସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ କେତେ କ୍ଷତିକାରକ ହୋଇପାରେ,ସ୍ଵତଃ ଏହା ଅନୁମାନ କରାଯାଇ ପାରିବ।

ଏହିପରି ଜୀବନରେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଛୋଟ - ବଡ଼ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ, ମନରେ ଦୁଃଖଦ ସ୍ଥିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଯାଏ। ତାହାପରେ ଧୀରେ - ଧୀରେ ଅନ୍ତଃକରଣରେ କ୍ରୋଧର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କାମନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ନହେଲେ ଏହି କ୍ରୋଧ କେତେବେଳେ ଛୋଟ ଅଗ୍ନି କଣାରୁ ବିକରାଳ ଅଗ୍ନି ରୂପ ନେଇଯାଏ, ଜଣା ହିଁ ପଡେନାହିଁ। ଅବିବେକୀ ଜୀବ ଏହା ବୁଝିବାକୁ ବି’ ଅସମର୍ଥ ହୋଇଥାଏ। ଧରାଯାଉ ଗୋଟିଏ - ଗୋଟିଏ କରି ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ଏକାଠି କରି ସେଥିରେ ନିଆଁ ଲଗେଇଲେ ଯେପରି ଭୟାବହ ଅଗ୍ନିରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଯାଏ ତଥା ବେଶୀ କ୍ଷତି ତାହାର ହିଁ କରିଥାଏ ଯାହାଠାରେ ଏହି ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ଜ୍ଵଳିତ ହୋଇଥାଏ।

ଅର୍ଥାତ୍ କାମନା ଏବଂ ଲୋଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କ୍ରୋଧ ରୂପୀ ଅଗ୍ନି ଆମର ଅନ୍ତଃକରଣରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସ୍ଵତଃ ଜୀବର ସର୍ବସ୍ୱ ନଷ୍ଟକରି ତାକୁ ନର୍କଗାମୀ କରିଥାଏ। ତେଣୁ କୌଣସି ବି କାରଣରୁ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ପ୍ରାଣାୟମ, ଓଲଟା ଗଣିବା, ଅଥବା ରାମ ନାମର ଉଚ୍ଚାରଣ, କ୍ରୋଧ ଦମନ କରିବାର ଉତ୍ତମ ଉପାୟ ସାବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଛି।

ଗୀତାର ଶ୍ଲୋକ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତି କରିବାରେ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ।

ଆମେ ସମସ୍ତେ ଜାଣୁ ଯେ ଯଦି କୌଣସି ମାଟିକୁଣ୍ଡକୁ ଖାଲି ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ସେଥିରେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଗଛ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ ବିଷାକ୍ତ ଗଛ ଉତ୍ପନ୍ନ ନହେବା ପାଇଁ ସେଥିରେ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲଗଛ ଲଗାଇବା ଆବଶ୍ୟକ। ଠିକ୍ ସେହିପରି ଆମର ମନ ଯେତେ ଖାଲି ରହିବ ଅର୍ଥାତ୍ ଯେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନରେ ଭଗବତ୍ ଭକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବନାହିଁ, ବିଷାକ୍ତ ଗଛ ରୂପୀ କାମନା, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ମନକୁ ନିଜର କର୍ଯ୍ୟସ୍ଥଳୀ କରିନେବେ। ତେଣୁ ମନକୁ ଭଗବତ୍ ଭଜନ, ସତ୍ସଙ୍ଗ ଦ୍ଵାରା ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିମଜ୍ଜିତ କରି, ଏହି ନକାରାତ୍ମକ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ କରାଯାଇ ପାରିବ।

ତ୍ୟାଗ :

ଗୀତାର ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜୁନ ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ତାହାର ମହତ୍ତ୍ଵ ଉପରେ ଶ୍ରୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ସେ ବିଷୟରେ ଶ୍ରୀ ଭଗବାନ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ -     

  अर्जुन उवाच

  संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्।

  त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन।।18.1।।

  श्री भगवानुवाच

  काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः।

  सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः।।18.2।।

ତ୍ୟାଗ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ। ଯେବେ ଆମେ ତ୍ୟାଗ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁ ସେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାରର ତ୍ୟାଗ ଯାହା ନିଜ ପରିବାର, ନିଜ ପଡୋଶୀ ଏବଂ ଆମ ପରିପାର୍ଶ୍ଵ ପାଇଁ ହୋଇଥାଏ। ଯେପରି ଯଦି ଆପଣଙ୍କର ଓ ଆପଣଙ୍କ ପଡୋଶୀ ଘର ମଝିରେ ଥିବା ରାସ୍ତାର ସ୍ୱଚ୍ଛତାର ଧ୍ୟାନ ଆପଣଙ୍କ ପଡୋଶୀ ରଖୁନାହାନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥିତିରେ ଆପଣ ନିଜେ ତାହାର ସ୍ୱଚ୍ଛତାର ଧ୍ୟାନ ରଖିପାରିବେ। ଯାହା ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ଵାରା କରାଯାଇଥିବା ତ୍ୟାଗକୁ ଦର୍ଶାଇ ଥାଏ।

ଏହି ତ୍ୟାଗ ଆପଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ସ୍ଵତଃ ଅନ୍ୟ ଦୈବୀ ଗୁଣର ସଂଚାର କରିବ। ଯେପରି ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିର ବ୍ୟବହାର ଆପଣଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗେ ନାହିଁ, ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଯଦି ଆପଣ ତାଙ୍କର ଆଚରଣ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଛାଡ଼ିଦେବେ, ତାହାହେଲେ ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ସ୍ୱତଃ ଶାନ୍ତି ବିରାଜମାନ କରିବ। ଗୀତାରେ କର୍ମଫଳର ତ୍ୟାଗକୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ତ୍ୟାଗ ଦର୍ଷା ଯାଇଛି, ଯାହାଦ୍ଵାରା ମନରେ ସ୍ୱତଃ ଶାନ୍ତି ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଯାଏ।

ଶାନ୍ତି :

ଜୀବର ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଶାନ୍ତି ରହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଅଟେ। ଆପଣ ଯେତେ ଧନବାନ୍, ଜ୍ଞାନବାନ୍ ଓ ଖ୍ୟାତିବାନ୍ ହୁଅନ୍ତୁ ନାଁ କାହିଁକି ମାନସିକ ଶାନ୍ତି ସେତେବେଳେ ସମ୍ଭବ ଯେତେବେଳେ ଆପଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ। ଅନ୍ତଃକରଣର ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ମନରେ ଶାନ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ଜୀବକୁ ସୁଖୀ କରିଥାଏ। ତାହାପରେ ହିଁ ଜୀବ ନିଜର ସମ୍ବନ୍ଧ ପରମାତ୍ମା ଓ ଇଶ୍ୱରୀୟ ସତ୍ତା ସହ ଏକୀକରଣ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରିଥାଏ।

ଶ୍ରୀ ଭଗବାନ ନିନ୍ଦା ନକରିବାକୁ ତଥା ଦୟା ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। ରାମଧାରୀ ସିଂହ ଦିନକରଜୀ ନିନ୍ଦା ରସ ଉପରେ ବହୁତ ଲେଖା ଲେଖିଛନ୍ତି।

ଦୟା:

ସମସ୍ତେ ନିଜ ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟାଳୁ ମନୋଭାବ ପ୍ରକଟ କରିଥାଆନ୍ତି। ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ ତାଙ୍କର ଦୟାଳୁ ଦର୍ଶନକୁ ବିଶ୍ୱରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ଉପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଦୟା ଏକ ଅଭୂତପୂର୍ବ ଈଶ୍ୱରୀୟ ଗୁଣ। ମାତା ଶାବରୀ ଏହାର ପ୍ରକୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ। ମେଷଶାବକଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ଭାବନା ତାଙ୍କ ମନରେ ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲା ଯେ ସେ ଅଳ୍ପ ବୟସରେ ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲି ଯାଇଥିଲେ। ଯେଉଁଠାରେ ସେ ମତଙ୍ଗ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏହି ଦୟା ହିଁ ତାଙ୍କୁ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀ ରାମଙ୍କର ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତ କରିଥାଏ। ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା, ବାତ୍ସଲ୍ୟଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ ଏହା ହେଉଛି ଏକ ଭାବ ଯାହା ଭଗବାନ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଅଟେ।

ଲୋଭରୁ ମୁକ୍ତି:

କୌଣସି ବସ୍ତୁ ବା ଜିନିଷ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ନହେବା।

ଭଦ୍ରତା:

ମାତା ଶବରୀଙ୍କର ଚରିତ୍ରକୁ ଧ୍ୟାନ ସହିତ ଅନୁଧ୍ୟାନ କଲେ, ତୁମେ ଶ୍ରୀ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତଙ୍କର ସମସ୍ତ ଗୁଣ ପାଇବ। ଏହି ଜୀବ ଜଗତର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଆମ ମନରେ କୋମଳତା ଭାବ ରହିବା ଉଚିତ୍। ମନର କୋମଳତା ହେଉଛି, କାହାର ଦୁଃଖ ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖିବା ପରେ ତାହା ପ୍ରତି ସମ୍ବେଦନଶୀଳତାର ଅନୁଭବ।

ଲଜ୍ଜା:

ତାହା ହେଉଛି, ଯଦି ଆପଣ କିଛି ଅନୁପଯୁକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତେବେ ତୁରନ୍ତ କ୍ଷମା ମାଗିବା, ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏହାର ପୁନରାବୃତ୍ତି ନକରିବାକୁ ସଂକଳ୍ପ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଅଚାପଲମ୍ :

ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥିର ରହିବା। ଗୀତା ପରିବାରରେ, ଯେତେବେଳେ ଆମେ ବେଳେବେଳେ ଖାଦ୍ୟ ବଣ୍ଟନ କରିବାକୁ କରିଥାଉ ଏବଂ କିଛି ଲୋକଙ୍କୁ କିଛି ସମୟ ଧ୍ୟାନରେ ବସିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁ, କିଛି କ୍ଷଣ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନରେ ରହିବା ସେମାନଙ୍କ ପକ୍ଷେ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏହା ଜୀବର ଚଞ୍ଚଳତାର ସୂଚକ। ସେମାନେ କଠିନ ପରିଶ୍ରମ କରିପାରିବେ କିନ୍ତୁ ଧ୍ୟାନରେ ବସିପାରିବେ ନାହିଁ| ପୂଜା ସମୟରେ ଦଶରୁ ପନ୍ଦର ମିନିଟ୍ ଧ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଏପରି ସ୍ଥିତିକୁ ନେଇଯିବ ଯେଉଁଠାରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଆପଣଙ୍କର ଧ୍ୟାନ କ୍ଷମତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ ଏବଂ ଏହିପରି ବ୍ୟକ୍ତି ଯୋଗୀ ହୋଇ ସେହି ପରେମଶ୍ୱର ପରମସତ୍ତା ସହିତ ଏକୀଭୂତ ହେବା ଆରମ୍ଭ କରିବେ।