विवेचन सारांश

ब्रह्मनिर्वाण प्राप्तीचा कर्मसंन्यास मार्ग

5.11 writeup

5.12 writeup

5.13 writeup

(प्रभुः लोकस्य न कर्तृत्वम्‌ न कर्माणि न कर्मफलसंयोगम्‌ सृजति) परमेश्वर मनुष्यांचे कर्तृत्व, कर्मे वा कर्मफळाशी संयोग यापैकी काहीही निर्माण करत नसतो (तु स्वभावः प्रवर्तते) तर स्वभाव हे सर्व काही करत असतो.

जे कर्म केले त्याचे कर्तृत्व (एखादे कर्म मी केले हा भाव), ते कर्म आणि त्या कर्मफळाचा संयोग (फळ प्राप्त करून देणे) हे भगवंत करत नाहीत. भगवंतांवर नेहमी आरोप ठेवला जातो, की ते पक्षपात करतात. एखाद्याला घबाड मिळवून देतात आणि दुसर्‍यावर नाराज होऊन त्याला काहीच देत नाहीत. दुसरा आरोप असा असतो की, चांगले कर्म करणार्‍याला बदल्यात कमी मिळते मात्र वाईट कर्म करणार्‍याला भगवंत यश देतात.

भगवंत इथे स्पष्ट करतात की ते कोणालाही काहीही देत नाहीत. जे काही प्राप्त होते ते स्वकर्मानुसार मिळते. भगवंतांना कर्म अर्पण केले तरी यात त्यांचे काहीच नाही. हे स्पष्ट करण्यासाठी भगवंतांनी हे श्लोक सांगितले आहेत. म्हणून लोक चुकीचा अर्थ काढू शकतात. मी काहीच करत नाही, जे करायचे ते भगवंत करतात असे म्हणून कोणी चुकीचे वर्तन करतील तर ते चालणार नाही. म्हणून भगवंत इथे स्पष्ट करतात, “तू जे कर्म केले त्याचे फळ तुलाच भोगावे लागेल. कर्तृत्व किंवा कर्म जरी मला अर्पण केले तरी ते मी घेत नाही, ते अनंतात विलीन होते”.

ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात,स्वभाव - स्वतःची प्रकृती, स्वतःचा प्राकृतिक भाव, सवय म्हणजेच इंग्लिश मध्ये HABIT. आता HABIT मधून H काढला तर राहतं A BIT, त्यातून A काढला तर BIT, त्यातून B काढला तरी IT रहातोच. जी जाता जात नाही ती सवय म्हणजेच माणसाचा बदलण्यास अवघड असलेला स्वभाव!

ही आपली प्रकृती कशी बनते? अनेक जन्मांपासून केलेल्या कर्मांचे संस्कार (Impressions) आपल्या अंतरंगावर पडतात. त्यामुळे आपल्याला काही सवयी जडतात. त्यानुसार आपला स्वभाव बनला असे आपण म्हणतो. हा स्वभाव आताच्या जन्मातील आणि पूर्वजन्मातील कर्मानुसार बनत जातो. त्यामुळे सर्व कार्य हे आपल्या या स्वभावानुसार, प्रकृतीनुसार होते.

तर मग यात भगवंतांची भूमिका (Role) काय आहे? तर परमात्मा चैतन्य आहे, आपल्यातील आत्मतत्त्व आहे. त्याच्या शक्तीमुळे सर्व कार्य घडतात आणि प्रकृती ते घडवून आणते.

डोळे बघतात पण त्यांना बघण्याची शक्ती परमात्म्यामुळे मिळते. कान ऐकतात मात्र चैतन्यतत्त्वाशिवाय त्यांना अर्थ नाही. जीवित देह आणि मृतदेह यात डोळे, नाक, कान इत्यादी सर्व इंद्रिये सारखीच असतात. मात्र मृतदेह ऐकू किंवा बघू शकत नाही कारण त्याचा चैतन्यतत्त्वाशी संपर्क तुटलेला असतो. शक्ती परमात्म्याची असते आणि स्वभाव व्यक्तीचा असतो.

वीज केंद्रावर वीज निर्मिती होते. ही निर्माण झालेली वीज म्हणजे अव्यक्त शक्ती (potential energy) असते. पुढे ती मनोरे, तारा यातून घराघरात पोहोचते आणि विद्युत उपकरणे चालवते. एकच वीज विविध उपकरणात जाऊन विभिन्न परिणाम घडवून आणते. बल्बमध्ये जाऊन प्रकाश, पंख्याला फिरवून वारा, फ्रीजमधून थंडावा आणि हिटरमधून उष्णता निर्माण करते. ही अव्यक्त शक्ती म्हणजेच परमात्मा आणि तारांमधून वाहणारा वीजेचा प्रवाह म्हणजे प्रकृती, म्हणजे शक्ती परमात्म्याची असते तर प्रकृती वीजेच्या प्रवाहाच्या स्वरूपात कार्य करत असते.

त्याचप्रमाणे आपले प्राकृतिक शरीर आहे, त्यात शक्ती परमात्म्याची आहे पण कार्य प्रकृती करत आहे. आपण जसे संस्कार ग्रहण करत आलो आहोत त्यानुसार त्या संस्कारांच्या जोरावर कार्य केले जाते. भगवंत काहीच करत नाहीत. प्रकृतीनुसार हे सर्व कार्य घडते.

दुसरे उदाहरण पाहू या. एका माणसाने त्याच्या दोन्ही मुलांना उपहार म्हणून एक एक हजार रुपये दिले होते. पहिल्या मुलाने त्याला दिलेल्या एक हजाराची पुस्तके आणली, थोडक्यात त्याने त्या एक हजार रुपयांचा ज्ञानार्जनासाठी उपयोग केला, तर दुसऱ्याने त्याला दिलेल्या एक हजार रुपयात सिनेमे पाहिले, थोडक्यात त्याने ते एक हजार रुपये करमणुकीसाठी वापरले. जरी एकाच माणसाची ती दोन मुले असली तरी मुलांच्या प्रकृतीनुसार त्यांची खर्च करण्याची प्रवृत्ती वेगवेगळी दिसून येते.

(विभुः न कस्यचित्‌ पापम्‌ च न सुकृतम्‌ एव आदत्ते) सर्वव्यापी परमेश्वरसुद्धा कोणाचे पापकर्म व सत्कर्मही ग्रहण करत नाही परंतु (अज्ञानेन ज्ञानम्‌ आवृतम्‌ तेन जन्तवः मुह्यन्ति) अज्ञानाच्या द्वारे ज्ञान झाकले गेले आहे त्यामुळे सर्व अज्ञानी माणसे मोहित होतात. 

आपल्याला  असे वाटत असते की आपण आपली कर्मे आणि त्या कर्मांची फळे भगवंतांना असे म्हणून अर्पण करतो, त्यामुळे भगवंत ती ग्रहण करतात. पण भगवंत कोणाचेही पाप, पुण्य स्वतःकडे घेत नाहीत. आपल्याला सुखदुःखे भगवंतांकडून मिळतात अशी आपली समजूत असते. जेंव्हा आयुष्यात दुःख येते तेंव्हा तर हे प्रकर्षाने वाटते. मलाच भगवंत दुःख देत आहेत अशी भावना होते. आपल्याला सर्वसामान्यपणे असे वाटते की एखादे सत्कर्म करून ते भगवंतांना अर्पण केले तर त्याचा प्रसाद म्हणून भगवंत खूप सुख देतील. सत्कर्मे भगवंतांना अर्पण केल्यावरही आपण मनात अपेक्षा बाळगतो. प्रत्यक्षात भगवंत कोणाचे काही घेत नाहीत आणि कोणाला काही देतही नाहीत. भगवंत आपल्याला काही देतात हे आपले अज्ञान आहे. ज्ञान झाकलेले असल्याने असे होते. ज्ञान हे परमात्म्याचेच स्वरूप आहे. ते आपल्या अंतरंगातच असते. त्यालाच आपण विवेक म्हणतो. विवेकावर अज्ञानाचे आवरण पडलेले असते. कंदिलाच्या काचेवर जेंव्हा काजळी धरते तेंव्हा आतील ज्योत ज्योतीचा प्रकाश स्पष्ट दिसत नाही व ज्योतीचा प्रकाश काहीही संपूर्णपणे स्पष्ट असे दाखवू शकत नाही. याच उदाहरणाप्रमाणे अज्ञानाच्या मेघांनी ज्ञान झाकले जाते. त्यामुळे आपण चुकीची समजून करून घेतो, मोहाने ग्रस्त होतो. 

(तु येषाम्‌ तत्‌ अज्ञानम्‌ आत्मनः ज्ञानेन नाशितम्‌) परंतु ज्यांचे ते अज्ञान परमात्म्याच्या तत्त्वज्ञानाद्वारे नष्ट केले गेले आहे, (तेषाम्‌ ज्ञानम्‌ आदित्यवत्‌ तत्परम्‌ प्रकाशयति) त्यांचे ते ज्ञान सूर्याप्रमाणे त्या परमात्म्याला प्रकाशित करते. 

ज्ञानाच्या प्रकाशाने अज्ञान दूर होते. तेराव्या अध्यायात भगवंतांनी सांगितले आहे,

(तद्‍बुद्धयः तदात्मानः तन्निष्ठाः तत्परायणाः) त्या परमात्म्यामध्येच ज्यांची बुद्धी, मन तद्रूप होऊन सतत निष्ठेने वाहून घेतलेले लोक (ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः अपुनरावृत्तिम्‌ गच्छन्ति) ज्ञानाच्या द्वारे पापरहित होऊन या लोकांत परत न येण्याच्या परमगतीला जातात.

तत् म्हणजे तो परमात्मा, (सतराव्या अध्यायात ओम तत् सत् असा उल्लेख आला आहे), आत्मा याचे स्वतः, आत्मतत्त्व, परमतत्त्व, मन, इंद्रिय असे संदर्भानुसार अर्थ होतात. या श्लोकात आत्मा हा शब्द मन या अर्थाने घ्यायचा आहे. निष्ठा म्हणजे श्रद्धेची परिपक्व अवस्था असते. पुढील कथा ऐकून ही निष्ठा कशी असावी हे लक्षात येईल.

ऋषींनी आश्रमात नुकताच आलेल्या एका शिष्याला विचारले, "तू असा उदास का?"  

(विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे च गवि हस्तिनि शुनि च श्वपाके) विद्या व विनय यांनी युक्त अशा ब्राह्मणामध्ये, तसेच गाईमध्ये, हत्तीच्यामध्ये, कुत्र्यामध्ये तसेच चांडाळातही (पण्डिताः समदर्शिनः एव) ज्ञानी लोक समभावाने बघणारे असतात.

येथे ब्राह्मण हा शब्द जातीच्या संदर्भात नसून जो माणूस परब्रह्म जाणण्यासाठी प्रयत्नशील असतो, त्याला ब्राह्मण म्हटले आहे. ज्याच्याजवळ ज्ञान आहे मात्र अहंकार नाही तर विनय आहे, त्याला ब्राह्मण म्हटले आहे.पंडा म्हणजे बुद्धी. ज्याची बुद्धी शुद्ध असते त्याला पंडित म्हणतात.
असे पंडित विद्या व विनय यांनी युक्त असलेला ब्राह्मण, गाय, हत्ती, कुत्रा आणि चांडाळ या सर्वांना समदृष्टीनेच पहातात. ब्राह्मण, गाय, हत्ती, कुत्रा आणि चांडाळ या सर्वांच्या ठायी एकच चैतन्यतत्त्व वसते हे ते जाणतात. गीतेत समत्वाचे माहात्म्य आहे. योगाची व्याख्या अशी केली आहे. या श्लोकाच्या विवेचनात माऊली म्हणतात,
एकदा एकनाथ महाराज काशीहून गंगेची कावड घेऊन अभिषेक करण्यासाठी रामेश्वरला निघाले. रस्त्यात त्यांना तहानेने व्याकूळलेले एक गाढव दिसले. एकनाथ महाराजांनी त्या गाढवाला ते सर्व गंगाजल पाजले. लोक आश्चर्य व्यक्त करू लागले. त्यावर एकनाथ महाराज म्हणाले, “इथे गाढव नाही. मला तर रामेश्वराचे दर्शन त्याच्यात झाले.”

(येषाम्‌ मनः साम्ये स्थितम्‌) ज्यांचे मन समभावामध्ये स्थित आहे (तैः इह एव सर्गः जितः) त्यांच्याकडून या जीवनामध्येच संपूर्ण संसार जिंकला गेला आहे (हि ब्रह्म निर्दोषम्‌ समम्‌ तस्मात्‌ ते ब्रह्मणि स्थिताः) कारण परमात्मा दोषरहित आणि समभाव राखणारा असल्यामुळे ते परमात्म्यातच स्थित रहातात.

ज्यांच्या मनात आणि बुद्धी समभाव आहे, ते या इहलोकात, या शरीरात राहूनच संसार जिंकतात. ते परमात्म्यामध्येच स्थित होतात, कारण ब्रह्म निर्दोष आहे, निष्पक्षपाती आहे. ईश्वर हा पावसाप्रमाणे आहे, तो समतल, डोंगराळ अशा सर्व तर्‍हेच्या भूप्रदेशांमध्ये समान पडतो. त्या ईश्वराच्या समदृष्टीसारखी ज्याची दृष्टी होते तो ज्ञानी परब्रह्म होतो. म्हणूनच म्हटले आहे ना,

जो (प्रियम्‌ प्राप्य न प्रहृष्येत्‌ च अप्रियम्‌ प्राप्य न उद्विजेत्) प्रिय गोष्ट प्राप्त झाल्यावर आनंदित होत नाही तसेच अप्रिय गोष्ट प्राप्त झाल्यावर उद्विग्न होत नाही तो (स्थिरबुद्धिः असम्मूढः ब्रह्मवित्‌ ब्रह्मणि स्थितः) स्थिरबुद्धी, संशयरहित, ब्रह्मवेत्ता, परब्रह्मामध्येच स्थित असतो. 

दुसऱ्या अध्यायात अर्जुनाने भगवंतांना स्थितप्रज्ञाची लक्षणे विचारली होती. त्याने भगवंतांना विचारले होते
उद्विज् म्हणजे जे हवे ते मिळाले नाही व जे नको ते वाट्याला आले तर अपेक्षाभंगामुळे मनात खेद, शोक, संताप, निराशा आदी नकारात्मक भावना उत्पन्न होतात. एका मर्यादेपर्यंत अपेक्षाभंग झाल्याबद्दल खेद वाटला असता आपण ते स्वाभाविक आहे हे समजू शकतो व शेवटी काळ हा सर्व दु:ख विसरायला मदत करत असल्याने काही काळ निराशा वाटली तरी पुढे नेहमीचे जीवन जगू लागतो. पण कधी कधी या भावनांचा अतिरेक व्हायला लागतो आणि हळूहळू या स्वाभाविक भावनांचे रूपांतर DEPRESSION (डिप्रेशन, औदासिन्य) या मनोविकृतीत होऊ शकते. ज्ञानी मनुष्याला जरी जे नकोसे वाटते तेच मिळाले तरी तो असा उद्विग्न होत नाही. कोणत्याही परिस्थितीत त्याच्या भावना नियंत्रित असतात, बुद्धी स्थिर रहाते. भगवंत म्हणतात अशी स्थिर बुद्धी असलेला ज्ञानी ब्रह्मवेत्ता होतो, तो परब्रह्मात स्थित असतो. 

(बाह्यस्पर्शेषु असक्तात्मा आत्मनि यत्‌ सुखम्‌ विन्दति) बाह्य उपभोगांच्या विषयांमध्ये आसक्ती नसणारा साधक आत्म्यामध्ये स्थित राहून जे ध्यानधारणेचे सात्त्विक सुख आहे ते प्राप्त करून घेतो. त्यानंतर (सः ब्रह्मयोगयुक्तात्मा अक्षयम्‌ सुखम्‌ अश्नुते) तो परब्रह्माच्या ध्यानामध्ये अभिन्न भावाने स्थित होऊन कधीही कमी न होणाऱ्या सुखाचा अनुभव घेतो.

आपल्याला स्पर्श म्हणजे त्वचेला होणारा स्पर्श हे माहिती असते, पण इथे बाह्यस्पर्श म्हणजे सर्व उपभोगाच्या बाह्य विषयांचा इंद्रियांशी होणारा संयोग असा अर्थ आहे. इंद्रियांचे विषय बाहेरून येतात. इंद्रियांशी जेंव्हा विषयांचा संयोग होतो तेंव्हा आपण ते विषय ग्रहण करतो. दृश्याचा नेत्रांशी होणारा स्पर्श, शब्दाचा कानांशी होणारा स्पर्श, गंधाचा नाकाशी होणारा स्पर्श हे सर्व बाह्यस्पर्श असतात. इंद्रियांना त्यांच्या विषयांशी होणार्‍या संयोगातून माणसाला सुख किंवा दुःख प्राप्त होते आणि माणूस त्यातच अडकतो. उन्हाळ्याच्या दिवसात पंख्याचा वारा, कूलरचा थंडावा त्याला सुखावतो आणि भट्टीसमोर बसले तर त्याला उष्म्याचा असह्य त्रास होतो. ही सुखदुःखाची अनुभूती होणे चुकीचे नाही. मात्र मनाने सदैव त्याचेच चिंतन करणे हे चुकीचे आहे. आज एखादा पदार्थ बनणार आहे या विचारात मन रमून सतत त्याचेच चिंतन करण्याऐवजी अन्न हे पूर्णब्रह्म असे मानून समोर जे आले ते खाऊन, गोड मानून विषय बाजूला सारावा.

ज्ञानी मनुष्य हे बाह्य विषय ग्रहण करतच नाही असे नव्हे. कानाने श्रवण, नाकाने गंध ग्रहण, नेत्रांनी बघणे बंद होऊच शकत नाही. पण ज्ञानी या इंद्रियांशी होणारा संयोगांमध्ये अडकून रहात नाही, आसक्त होत नाही. सामान्य माणसाचे मन विषयांमध्ये अडकत असते पण ज्ञानी मनाने या कशातही अडकत नाही. तो अंतरंगातून परमात्म्याशी तादात्म्य ठेवून असल्याने निरंतर न घटणार्‍या आंतरिक सुखाचीच अनुभूती घेत असतो. सुखांसाठी ज्ञानी व्यक्तीला बाह्यस्पर्शांवर अवलंबून राहावे लागत नाही. ज्ञानेश्वर माऊलींनी यासाठी अत्यंत सुंदर उपमा दिली आहे,

(ये संस्पर्शजा भोगाः ते हि दुःखयोनयः एव) जे इंद्रिये व विषय यांच्या संयोगाने उत्पन्न होणारे भोग आहेत, ते सर्व (जरी सुखद वाटले तरी) निःसंदेहपणे फक्त दुःखांचे कारण आहेत आणि (आद्यन्तवन्तः कौन्तेय बुधः तेषु न रमते) प्रारंभ आणि शेवट असणारे म्हणजेच अनित्य आहेत, म्हणून हे कुंतीपुत्र (अर्जुना), बुद्धिमान विवेकी व्यक्ती त्यांच्या ठिकाणी रमत नाही.

इंद्रियांचा त्यांच्या बाह्य विषयांशी होणारा संयोग म्हणजे स्पर्श व संस्पर्श म्हणजे चांगल्या प्रकारे होणारा संयोग. बाह्य विषयांमधून मिळणारी ही सुखे क्षणभंगुर असतात कारण त्यांना प्रारंभ असतो आणि अंतही असतो, या कारणाने ही सुखे अखेरीस दुःखच देणारी असतात. 

(यः इह शरीरविमोक्षणात्‌ प्राक्‌ एव कामक्रोधोद्भवम्‌ वेगम्‌ सोढुम्‌ शक्नोति) जो या लोकात या शरीराचा नाश होण्यापूर्वीच,  काम व क्रोध यांच्यापासून उत्पन्न होणारा वेग सहन करू  शकतो, (सः नरः युक्तः सः सुखी) तोच माणूस योगी असतो आणि तोच सुखी असतो.

काम व क्रोध यांच्यापासून अतीव, प्रबळ असा वेग (भावनेची उत्कटता, strong passion) उत्पन्न होतो. असा कामनेचा वा क्रोधाचा प्रबळ वेग ओळखणे ओळखणे आणि त्यावर नियंत्रण मिळवणे यासाठी आत्मसंयमाची गरज असते. भगवंत हळूहळू पुढील अध्यायाची, आत्मसंयमयोगाची, प्रस्तावनाच इथे करत आहेत.   

(यः एव अन्तःसुखः अन्तरारामः) जो आत्म्यामध्येच सुखी आणि रममाण होणारा आहे, (तथा यः अन्तर्ज्योतिः सः ब्रह्मभूतः योगी ब्रह्मनिर्वाणम्‌ अधिगच्छति) त्याचप्रमाणे आत्मा हीच ज्याची ज्ञानज्योती आहे, तो परब्रह्माशी एकरूप झालेला योगी शांत ब्रह्मामध्ये परिपूर्ण शांती प्राप्त करून घेतो.

येथे ज्ञानी व्यक्तीबद्दल तीन गोष्टी सांगितल्या आहेत. तो अंत:सुख (आत्म्यामध्येच सुखी), अंतरारामः (आत्म्यामध्येच रममाण होणारा) व अन्तर्ज्योती (आत्मा हीच ज्याची ज्ञानज्योती आहे) असा असतो. हा ज्ञानी अंतरंगातून प्राप्त झालेल्या ज्ञानातच रमतो व बाह्य विषयांकडे त्याचे मन आणि बुद्धी भटकत नाही. तो परब्रह्मासोबत एकरूप होऊन परम शांती प्राप्त करून घेतो. आपण तीर्थयात्रा करतो, तीर्थयात्रा जरूर करावी. तीर्थयात्रा केल्याने पुण्य मिळते. पण अंतर्यात्रा ही सर्वात मोठी तीर्थयात्रा आहे. अंतर्यात्रा केल्याने शांती प्राप्त होते.

(क्षीणकल्मषाः छिन्नद्वैधाः सर्वभूतहिते रताः) सर्व पापे नष्ट होऊन गेलेले, ज्ञानामुळे सर्व संशय नष्ट झालेले, सर्व सजीवांच्या हितामध्ये रत असणारे आणि (यतात्मानः ऋषयः ब्रह्मनिर्वाणम्‌ लभन्ते) जिंकलेले मन निश्चलभावाने परमात्म्यात स्थित असलेले ब्रह्मवेत्ते ऋषी शांत ब्रह्मामध्ये परिपूर्ण शांती प्राप्त करून घेतात.

तीर्थयात्रेमुळे चित्ताची शुद्धी होते. चित्त शुद्ध झाले की अंतर्यात्रा करता येते. ज्यांचे पाप हळूहळू क्षीण होत नष्ट झाले आहे, ज्यांचे संशय नष्ट झालेले आहेत, ज्यांचे‌ ताब्यात आणलेले चित्त केवळ एका परमात्म्यात निश्चल असते अशा ऋषींना अत्यंत शांती प्राप्त होते. पण म्हणून ते आपला वसा सोडत नाहीत.
तुकाराम महाराज प्रत्यक्ष पांडुरंग बनले तरी त्यांनी भजन सोडले नव्हते.

अनुशासनबद्ध जीवनासाठी चित्त ताब्यात असणे आवश्यक आहे. काही लोक कर्मकांडांची अवहेलना करतात. नियमांचे जंजाळ त्यांना मानवत नाही. पण हे नियम भगवंतांसाठी नाहीत तर आपल्यासाठी आहेत. हे सर्व नियम आपल्याला अनुशासन शिकवतात. या नियमांनी मनाला शिस्त लागते. कसेही वर्तन केले तर तो स्वैराचार होतो. जो अनुशासित जीवन जगतो, त्याच्या मन आणि इंद्रियांवर नियंत्रण येते. अनेक व्रत हे भगवंतासाठी नाही तर आपल्या उद्धारासाठी आहेत.

(कामक्रोधवियुक्तानाम्‌ यतचेतसाम्‌ विदितात्मनाम्‌ यतीनाम्‌) काम व क्रोध यांच्यापासून मुक्त झालेल्या, आपले चित्त वश केलेल्या, आत्मस्वरूपाचा साक्षात्कार झालेल्या यतींच्या (अभितः ब्रह्मनिर्वाणम्‌ वर्तते) सर्व बाजूंनी परब्रह्मच विद्यमान असते.

हे योगाच्या समाधी अवस्थेचे वर्णन आहे. हे आत्मस्वरूपाचा साक्षात्कार झालेले यती समाधी अवस्थेत असतात. जो या अवस्थेपर्यंत पोचला तो काम आणि क्रोधापासून मुक्त झाला. त्याने आपल्या चित्तावर विजय प्राप्त केला. अंतरंगातील तत्त्व आणि सर्वत्रव्यापी तत्त्व एकच आहे तो हे जाणतो. तो मनुष्य केवळ ब्रह्मवेत्ता नाही, तर तोच परब्रह्म होतो. एकदा रामकृष्णांचा शिष्य त्यांना म्हणाला, "गुरूजी, तुम्ही ब्रह्मज्ञानी आहात." त्यावर ठाकूर म्हणाले, "अरे मी ब्रह्मज्ञानी नाही, मी ब्रह्मच आहे."

(बाह्यान्‌ स्पर्शान्‌ बहिः एव कृत्वा च चक्षुः भ्रुवोः अन्तरे) बाह्य विषयभोगांना त्यांचे चिंतन न करता बाहेरच सोडून देऊन आणि दृष्टी दोन भुवयांच्या मध्ये स्थिर करून तसेच (नासाभ्यन्तरचारिणौ प्राणापानौ समौ कृत्वा यतेन्द्रियमनोबुद्धिः) नासिकेमध्ये संचार करणाऱ्या प्राण व अपान या वायूंना सम करून ज्याने इंद्रिये, मन आणि बुद्धी जिंकलेली आहेत असा (यः मोक्षपरायणः मुनिः विगतेच्छाभयक्रोधः सः सदा मुक्तः एव) जो मोक्षपरायण मुनी इच्छा, भय व क्रोध यांच्यापासून मुक्त झाला आहे, तो नेहमी मुक्तच असतो.

अशा व्यक्तीचे जीवन कसे असते हे भगवंत सांगतात. आत्मसंयमयोगात (सहावा अध्याय) मन, इंद्रिय, शरीरावर नियंत्रण कसे आणावे, ध्यान कसे करावे हे सविस्तर सांगितले आहे. अष्टांगयोगात आठ अंगे सांगितली आहेत - यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधी.

5.28 writeup

(यज्ञतपसाम्‌ भोक्तारम्‌ सर्वलोकमहेश्वरम्‌) सर्व यज्ञ आणि तप यांचा मी भोक्ता आहे. मी सर्वलोकमहेश्वर (सर्व लोकांतील ईश्वरांचासुद्धा ईश्वर). तसेच (सर्वभूतानाम्‌ सुहृदम्‌ माम्‌ ज्ञात्वा शान्तिम्‌ ऋच्छति) मी सर्व सजीवांचा स्वार्थरहित दयाळू व हिताचा विचार करणारा आहे हे तत्त्वतः जाणून माझा भक्त परम शांती‌ प्राप्त करून घेतो.

इथे प्रत्यक्ष परमात्मा श्रीकृष्णाच्या रूपात घनीभूत होऊन बोलत आहेत. महाभारतात श्रीकृष्णासाठी इतर पर्वांमध्ये केशव, कृष्ण, वासुदेव असे संबोधन योजले असले तरी भगवद्गीतेच्या अठरा अध्यायात वेदव्यास श्रीकृष्णांना भगवान असे संबोधतात. गीता भगवंतांनी श्रीकृष्णाच्या रूपात सांगितली आहे.