विवेचन सारांश

कृतार्थ अर्जुनाने केलेले विश्वरूपदर्शनाचे वर्णन

(यथा नदीनाम्‌ बहवः अम्बुवेगाः समुद्रम्‌ एव अभिमुखाः द्रवन्ति) ज्याप्रमाणे नद्यांचे भरपूर जलप्रवाह समुद्राकडेच संमुख होऊन धावतात (तथा अमी नरलोकवीराः (अपि) तव वक्त्राणि विशन्ति अभिविज्वलन्ति) त्याप्रमाणे ते नरलोकाचे श्रेष्ठ वीरसुद्धा तुमच्या मुखांमध्ये प्रवेश करीत पेट घेत आहेत.

ज्याप्रमाणे नद्यांचे अनेक जलप्रवाह नैसर्गिकरित्या समुद्राच्या दिशेनेच धाव घेतात आणि समुद्रात प्रवेश करतात, त्याचप्रमाणे ते मनुष्यलोकातील वीर भगवंतांच्या सर्व बाजूंनी जळत असलेल्या मुखांमध्ये प्रवेश करीत पेट घेत असलेले अर्जुनाने पाहिले. ते वीर विश्वरूपाच्या मुखात प्रवेश करून कुठे लुप्त होत आहेत ते कळत नव्हते.

(यथा पतङ्गा: नाशाय समृद्धवेगाः प्रदीप्तम्‌ ज्वलनम्‌ विशन्ति) ज्याप्रमाणे पतंग नष्ट होण्यासाठी अतिवेगाने झेप घेत प्रज्वलित अग्नीमध्ये प्रवेश करतात (तथा एव (एते) लोकाः अपि नाशाय समृद्धवेगाः तव वक्त्राणि विशन्ति) त्याचप्रमाणे हे सर्व लोकसुद्धा स्वतःचा नाश करून घेण्यासाठी अतिवेगाने धावत तुमच्या प्रज्वलित मुखांमध्ये प्रवेश करीत आहेत.

पावसाळ्याच्या आसपास कित्येकदा अनेक पतंग (छोट्या पाकोळ्या), दिव्याच्या ज्योतीकडे आकर्षित होऊन स्वतःचाच नाश करून घेण्यासाठी तिच्यावर अतिशय वेगाने झेपावतात, तसेच स्वतःलाच समाप्त करून घेण्यासाठी हे वीर भगवंतांच्या मुखात प्रवेश करताना अर्जुनाला दिसत होते. 

(ज्वलद्भिः वदनैः समग्रान्‌ लोकान्‌ ग्रसमानः समन्तात्‌ लेलिह्यसे) प्रज्वलित मुखांचे द्वारा संपूर्ण लोकांना ग्रास करीत त्यांना जिभल्या चाटत सर्व बाजूंनी वारंवार गिळत आहात. (विष्णो तव उग्राः भासः समग्रम्‌ जगत्‌ तेजोभिः आपूर्य प्रतपन्ति) हे विष्णू, तुमचा उग्र प्रकाश संपूर्ण जगाला तेजाच्या द्वारा परिपूर्ण करून तापवत आहे.

सामान्य माणसाने अन्नाचा एकेक घास गिळावा त्याप्रमाणे भगवंत प्रज्वलित मुखांनी एक एक माणसाचा एक एक घास बनवून सर्व बाजूंनी सर्व लोकांना गिळंकृत करत होते आणि एवढेच नाही तर ज्याप्रमाणे जेवताना अन्नाचा कण ओठावर राहिला तर जीभेने चाटून खाल्ला जातो, त्याप्रमाणे ते सर्वांना चाटून खात होते. जिभल्या चाटत सर्व लोकांना गिळत असणाऱ्या भगवंतांचा प्रखर प्रकाश जगाला तेजाने पूर्ण भरून तापवत होता. 

भगवंतांची भूक होती तरी कशी? ज्ञानेश्वर माऊली वर्णन करतात,
सर्व समुद्रच पिऊन टाकावा की काय किंवा पर्वतच गट्ट करावा की काय अथवा हे संपूर्ण विश्वच दाढेखाली घालावे की काय?

(मे आख्याहि उग्ररूपः भवान्‌ कः) मला तुम्ही सांगा की उग्ररूप असणारे तुम्ही कोण आहात? (देववर ते नमः अस्तु) हे देवांमध्ये श्रेष्ठा! तुम्हाला नमस्कार असो! (प्रसीद आद्यम्‌ भवन्तम्‌ विज्ञातुम्‌ इच्छामि) तुम्ही प्रसन्न व्हा. आदिपुरुष अशा तुम्हांस विशेषरूपाने जाणून घेण्याची मला इच्छा आहे. (हि तव प्रवृत्तिम्‌ न प्रजानामि) कारण तुमची प्रवृत्ती मला कळत नाही. 

जरी घाबरलेला असला तरीही अर्जुनाची जिज्ञासा वृत्ती पूर्णपणे शमली नव्हती. भगवंत काय करायला प्रवृत्त झाले होते हे त्याला समजत नव्हते आणि ते त्याला जाणून घ्यायचे होते. ज्ञानेश्वर माऊली असाच प्रश्न विचारतात,

(श्रीभगवान उवाच लोकक्षयकृत्‌ प्रवृद्धः कालः अस्मि) भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले, लोकांचा नाश करणारा वाढलेला असा महाकाल मी आहे. (इह लोकान्‌ समाहर्तुम्‌ प्रवृत्तः ये प्रत्यनीकेषु अवस्थिताः योधाः) या समयी या लोकांना नष्ट करण्यासाठी मी प्रवृत्त झालो आहे, म्हणून जे प्रतिपक्षीयांच्या सैन्यामध्ये स्थित असणारे योद्धे लोक आहेत, ते (सर्वे त्वाम्‌ ऋते अपि न भविष्यन्ति) सर्व तुझ्याशिवायही (तू युद्ध केले नाहीस तरीसुद्धा) राहाणार नाहीत म्हणजे त्या सर्वांचा नाश होऊन जाईल.

अर्जुनाच्या प्रश्नाला उत्तर देताना भगवंत म्हणाले, "मी लोकांचा नाश करणारा महाकाळ आहे आणि त्यांचा अंत मीच ठरवला आहे. म्हणूनच शत्रुपक्षात जे योद्धे आहेत, त्यांचं आयुष्य तू युद्ध केले नाहीस तरीसुद्धा भविष्यात समाप्तच होणार आहे.”

भगवंत महाकाळ आहेत. हा काळाचा प्रवाह सदैव वाहत आहे. या काळाच्या प्रवाहात कोण कोण आले कोण कोण गेले! काळाच्या उदरात कोण कुठे गडप झाले, कुणाचाही काहीही पत्ता नाही! परंतु या निमित्ताने भगवंत अर्जुनाचा अहंकार नष्ट करत आहेत की तू लढलास नाही लढलास तरीही मी यांना नष्ट केलेले आहे. तसेच भगवंत अर्जुनाला हेही आश्वासन देत आहेत की या संहारात तुला यश मिळणार आहे. तुम्ही पांडव सुरक्षित राहणार आहात. ज्ञानेश्वर माऊली सांगतात,

हे ऐकून काही लोक नकारात्मक विचार करतात की जर भगवंत सगळे काही करणार असले तर मला कशाला काही करायला हवे? मी काहीही न करता सर्व काही होणारंच आहे! मराठीत वाक्प्रचार आहे ना, असेल माझा हरि तर देईल खाटल्यावरी! पण ही तर निष्क्रियता आहे. वास्तविक पाहता मनुष्यजन्म ही कर्मयोनी आहे, कर्म करून स्वतःचा उद्धार करून घेण्याचे स्वातंत्र्य माणसाला आहे. त्याचा लाभ घेऊन माणसाने आळशीपणा सोडून आपले विहित कार्य ओळखून त्या भगवत्कार्यात सहभागी झाले पाहिजे.

(तस्मात्‌ त्वम्‌ उत्तिष्ठ यशः लभस्व शत्रून्‌ जित्वा समृद्धम्‌ राज्यम्‌ भुङ्क्ष्व) म्हणून तू ऊठ, यश प्राप्त करून घे आणि शत्रूंना जिंकून संपन्न असे राज्य उपभोग. (एते पूर्वम्‌ मया एव निहताः सव्यसाचिन्‌ निमित्तमात्रम्‌ एव भव) हे सर्व शूरवीर अगोदरच माझ्याकडूनच मारले गेलेले आहेत हे सव्यसाची अर्जुना, तू केवळ निमित्तमात्र हो.

आपण स्वतः काळ आहोत असे भगवंतांनी सांगितले. काळासाठी भूतकाळ काय,  वर्तमानकाळ काय आणि भविष्य काय!! जे घडले, घडत आहे आणि घडणार आहे ते सर्व भगवंत जाणतात. वैज्ञानिक दृष्टी मानणार्‍या लोकांना हे पटणार नाही. जे घडलेच नाही ते कोणी कसे काय जाणू शकतो? याचे उत्तर आईन्स्टाईनने दिलेल्या उदाहरणातून जाणून घेऊ.
प्रकाशाच्या वेगाचे सूत्र - E = mc²

पुढे भगवंत सांगतात, “तू केवळ निमित्त बन. या सर्व लोकांना समाप्त करणारा मी आहे. ते मी आधीच केले आहे. तू केवळ बाण चालवून त्यांना मारणारा निमित्त बन. मग ते कार्य केल्याचे श्रेय तुला प्राप्त होईल.शेवटी गीतेची फलश्रुती काय आहे? चक्रवर्ती सम्राट असलेल्या राजा धृतराष्ट्राला त्याचा सारथी संजय स्पष्टपणे सांगतोय, 
जपानच्या एका राजाची गोष्ट आहे. अत्यंत शूर वीर योद्धा असलेल्या त्याच्या मुख्य सेनापतीचा देहांत झाला. ही गोष्ट शत्रूला समजताच शत्रूने त्याच्यावर निकराचा हल्ला केला. राजाचे इतर योद्धे हताश, हतबल झाले. त्यावेळी एक संन्यासी तेथे आला आणि त्याने राजाला चिंतेचे कारण विचारले. राजाचे बोलणे ऐकून संन्याशाने त्याच्यापाशी युद्धाचे नेतृत्व करण्याची इच्छा प्रगट केली. राजाला आश्चर्य वाटले पण त्याने त्याचे बोलणे मान्य केले. संन्याशाने योद्ध्याचा वेश धारण केला. त्याने नंतर सर्व सैन्यासमोर जाऊन सांगितले की आपली जीत निश्चित आहे. तुम्ही फक्त युद्ध करा. परंतु सैनिकांचा त्यावर विश्वास बसला नाही. मग संन्याशाने त्यांना मंदिरात जाऊन देवाचा कौल घेण्यास सुचवले. त्याप्रमाणे सर्वजण मंदिरात गेले. मग संन्याशाने एक नाणे आकाशात उडवले आणि म्हणाला जर इथे छापा आला तर आपला विजय सुनिश्चित आहे. नाणे खाली पडल्यावर सर्वांना छापा दिसला. सर्व सैनिकांमध्ये जोश संचारला. परंतु काही जण मात्र अजूनही साशंक होते. मग त्यांच्या सांगण्यावरून संन्याशाने परत नाणेफेक केली. परत छापा पडला. आता मात्र सर्वजण आपल्या विजयाबद्दल निःशंक झाले. सर्वजण शत्रूवर तुटून पडले आणि शत्रूला पळवून लावले.

(द्रोणम्‌ च भीष्मम्‌ च जयद्रथम्‌ च कर्णम्‌ तथा अन्यान्‌ अपि मया हतान्‌) द्रोणाचार्य आणि भीष्म पितामह तसेच जयद्रथ आणि कर्ण तसेच आणखीसुद्धा बरेचसे माझ्याकडून मारले गेले आहेत. त्या (योधवीरान्‌ त्वम्‌ जहि मा व्यथिष्ठाः रणे सपत्‍नान्‌ जेतासि युध्यस्व) शूरवीर योद्ध्यांना तू ठार कर. भिऊ नकोस, युद्धामध्ये‌ वैऱ्यांना तू निःसंदेहपणे जिंकशील, म्हणून युद्ध कर.

हे पितामह भीष्म, हे गुरु द्रोण, हे जयद्रथ, ज्यांच्याशी अर्जुन युद्ध करायला बिचकत होता आणि त्यांना कसे मारायचे याचा विचार करत होता, त्यांना व इतर अनेकांना भगवंतांनी स्वतः मारलेले होते. आता अर्जुनाला ते न भीता युद्ध करायला प्रोत्साहन देत होते, त्याला नि:संदेह यश प्राप्त होईल अशी खात्री पटवून देत होते. कारण आता हे सर्व शत्रू पक्षातील योद्धे काळाच्या प्रभावाखाली आले होते.

गरुडपुराणातील एका कथेतून हा मुद्दा समजून घेता येईल.
भगवंतांचे विश्वरूप पाहून आणि भगवंतांचे हे कथन ऐकून अर्जुनाची काय अवस्था झाली होती? पुढील श्लोकात संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहेत.

(सञ्जय उवाच केशवस्य एतत्‌ वचनम्‌ श्रुत्वा) संजय म्हणाले, “केशवांचे हे वचन ऐकल्यावर (किरीटी कृताञ्जलिः वेपमानः नमस्कृत्वा भूयः एव भीतभीतः प्रणम्य कृष्णम्‌ सगद्गदम्‌ आह) किरीटी अर्जुन हात जोडून कापत कापत नमस्कार करून पुनःसुद्धा अत्यंत भयभीत होऊन प्रणाम करून भगवान श्रीकृष्णाला गद्‍गद वाणीने म्हणाला,”

संजय वर्णन करताना सांगत होता, “यामुळे अर्जुनाचा अहंकार नष्ट झाला. त्याने हात जोडून भयकंपित होत भगवंतांना पुनः पुन्हा नमस्कार केला. त्याला काही शब्दच सुचत नव्हते.”

(अर्जुन उवाच हृषीकेश स्थाने तव प्रकीर्त्या जगत्‌ प्रहृष्यति च अनुरज्यते) अर्जुन म्हणाला, “हे अंतर्यामी श्रीकृष्णा, योग्य ठिकाणी तुमच्या नाम-गुण आणि प्रभाव यांच्या कीर्तनाने जग अतिहर्षित होत आहे आणि अनुरागसुद्धा प्राप्त करून घेत आहे, तसेच (भीतानि रक्षांसि दिशः द्रवन्ति च सर्वे सिद्धसङ्घाः नमस्यन्ति) भयभीत राक्षसलोक दिशादिशात पळू लागले आहेत आणि सर्व सिद्धगणांचे समुदाय नमस्कार करीत आहेत. 

भगवंतांचे रौद्ररूप बघून कोण घाबरतात आणि कोण हर्षभरीत होतात? ज्यांच्या मनात दानवी प्रवृत्ती आहे किंवा जे अज्ञानी आहेत ते घाबरून पळून जातात. पण योग्य ठिकाणी भगवंतांच्या नावाने लोक हर्षभरित होतात. भगवंत आपल्या हृदयातच वसलेले आहेत, ज्यांनी त्यांना ओळखले, ते भगवंतांच्या रौद्ररूपालाही नमस्कार करतात. नरसिंह अवतार बघून हिरण्यकश्यपू घाबरला असला तरी पण भक्त प्रल्हाद आनंदित झाला होता. भगवंताच्या नावाचा महिमा जिथे असतो, तिथे राक्षसी वृत्ती थांबत नाही. त्यामुळेच अर्जुन भगवंताचे स्तोत्र म्हणजे स्तुती गात आहे.

(महात्मन्‌ ब्रह्मणः अपि आदिकर्त्रे च गरीयसे ते कस्मात्‌ न नमेरन्‌) हे महात्मन ब्रह्मदेवाचासुद्धा आदिकर्ता आणि सर्वात मोठा अशा तुम्हाला ते कसा बरे नमस्कार करणार नाहीत? कारण (अनन्त देवेश जगन्निवास यत्‌ सत्‌ असत्‌ (च) तत्परम्‌ अक्षरम्‌ (तत्‌) त्वम्‌) हे अनंता! हे देवेशा! हे जगन्निवासा! जे सत, असत आणि त्यांच्या पलीकडे अक्षर म्हणजे सच्चिदानंदघन ब्रह्म आहे ते तुम्हीच आहात.

ब्रह्मदेवांनी सृष्टी निर्माण केली परंतु तेच ब्रह्मदेव भगवंतांच्या नाभीकमलातून जन्मलेले आहेत, त्यामुळे भगवंत ब्रह्मदेवांचेही निर्माते आहेत. म्हणूनच भगवंत सर्वश्रेष्ठ आहेत.

स्थळ आणि काळ बदलल्यावरही जसेच्या तसे रहाते ते 'सत्' असते, तर जे परिवर्तनशील आहे (ज्यात प्रत्येक क्षणी बदल होत असतो) ते असत् असते. ही सृष्टी सदैव बदलत असते. सारे ग्रह, तारे परिक्रमा करत आहेत. मानवी शरीरात देखील प्रत्येक क्षणी बदल घडतात. जुन्या पेशी मरून नवीन जन्माला येतात. परिवर्तन हा सृष्टीचा नियम आहे.

(आदिदेवः (च) पुराणः पुरुष: त्वम्‌) आदिदेव आणि सनातन पुरुष तुम्ही आहात. (अस्य विश्वस्य परम्‌ निधानम्‌ त्वम्‌) या जगाचे परम आश्रय तुम्ही आहात (च वेत्ता च वेद्यम्‌ (च) परम्‌ धाम असि) आणि जाणणारा तसेच जाणण्यास योग्य आणि परम धाम तुम्ही आहात. (अनन्तरूप विश्वम्‌ त्वया ततम्‌) हे अनंतरूपा, हे सर्व जग तुमच्याकडून व्याप्त म्हणजे परिपूर्ण आहे.

सातव्या अध्यायात भगवंतांनी पुरुष आणि प्रकृति यामधील भेद स्पष्ट करून सांगितला आहे. येथे पुरुष म्हणजे पूर्वमेव आसि स पुरुष:। पूर्वीपासूनच आहे तो पुरुष किंवा पुरी शेते इति पुरुषः। जे शरीरात निवास करते ते सनातन असे चैतन्यतत्त्व म्हणजे पुरुष! भगवंत असे सनातन पुरुष आहेत.

भगवंतच संपूर्ण विश्वाचे आश्रयस्थान आहेत. हे संपूर्ण विश्व परमेश्वराच्या आश्रयाने राहत आहे. आपण पृथ्वीच्या आश्रयाने राहत असतो. परंतु पृथ्वी अवकाशात अधांतरी लटकत आहे. ती परमात्म्याच्या आश्रयाने राहते. वैज्ञानिक म्हणतात ती सूर्याच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे राहते. पण मग प्रश्न येतो की सूर्य कोणाच्या आश्रयाने राहतो? तसेच या असंख्य आकाशगंगा आहेत त्या कोणाच्या आश्रयाने राहतात? हे सर्व परमात्म्याच्या आश्रयाने राहतात. भगवंतांना भगवंतच जाणू शकतात. तसेच ज्यांना जाणले पाहिजे तेही भगवंतच आहेत. सागराची खोली कदाचित मोजता येईल मात्र आकाश किती अथांग आहे हे केवळ आकाशच जाणते. परमात्मा कसा आहे, किती मोठा आहे, कुठे आहे हे परमात्माच जाणतो. त्याला तत्त्वतः जाणण्यासाठी त्याच्यासोबत एकरूप व्हावे लागेल. त्याच्या कार्यात एक साधन बनून त्याच्याशी एकरूपता साधता येते. म्हणूनच योगसाधनेचे महत्त्व आहे, योगाचा अर्थच मुळी परमात्म्याशी एकरूपता असा आहे. यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, ध्यान, धारणा अशा योग साधनेतून आत्मसंयम साधत समाधी अवस्थेप्रत जात परमात्म्याशी एकरूप होणे हाच योग आहे.

ईश्वरचरणी वंदन करून हे विवेचन ईश्वरालाच अर्पण करून विवेचन समाप्त झाले.

प्रश्नोत्तर सत्र 
प्रश्न 
गौरी जी:- त्सुनामीसारख्या नैसर्गिक आपत्तींना आपण कसे समजून घ्यावे? जर सर्व काही भगवंताच्या दैवी इच्छेचा भाग असेल तर अशा आपत्तीजनक घटना का घडतात?
उत्तर:- या अध्यायातील शिकवण आपल्याला भौतिक जगाच्या नश्वरतेचा स्वीकार करण्यास आणि तत्त्वज्ञान आत्मसात करून घेण्यास मार्गदर्शन करतात. त्सुनामी, भूकंप आणि वादळे यासारख्या नैसर्गिक आपत्ती मानवी नियंत्रणाबाहेरील निसर्गाच्या आत्यंतिक शक्तींचे प्रकटीकरण आहेत. भगवद्गीता आपल्याला भीती किंवा निराशेवर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी आपल्यात लवचिकता विकसित करण्यास आणि वर्तमानावर लक्ष केंद्रित करण्यास प्रोत्साहित करते.
प्रश्न 
रुक्मिणी जी:- देव किंवा देवी ‘अंगात येते’ असे म्हणतात, या प्रकारात काही तथ्य आहे का?
उत्तर:- देव अंगात वेगळा येण्याची आवश्यकता आहे काय? देव आपल्यामध्ये आहेच. पण अज्ञानामुळे आपल्याला त्याचे दर्शन होत नाही. त्यासाठी आपल्याला आवश्यक असलेली संपत्ती म्हणजे आपले ज्ञान आणि ते ज्ञान मिळवण्यासाठी भगवद्गीता अंगामध्ये आणावी (तिच्यामधील ज्ञान आत्मसात करावे). ते ज्ञान आपल्या विचारांचा, शब्दांचा आणि कृतींचा अविभाज्य भाग बनू द्यावा. जेव्हा मन आध्यात्मिक अभ्यासाद्वारे शुद्ध आणि शिस्तबद्ध होते, तेव्हा आपल्यातील देवत्व आपल्याला उमजेल.
प्रश्न 
उपेंद्रनाथ जी:- भगवद्गीता हे प्रत्यक्ष वर्णन आहे की नंतर केलेले कथन आहे?
उत्तर:- भगवद्गीतेच्या पहिल्या अध्यायातील पहिला श्लोक पहा!
धृतराष्ट्र उवाच
यानंतर समापन प्रार्थनेने कार्यक्रमाची सांगता झाली. 
||श्रीकृष्णार्पणमस्तु||