विवेचन सारांश

શ્રદ્ધા ભક્તિ

 મારી અંદર, દરરોજ, હર ક્ષણ મારામાં જે મનને એકાગ્ર કરે છે, જેના હૃદયમાં હંમેશા ભગવાન વસેલા છે, જે પોતાનું મન જ મારી અંદર નાખી દે છે અને નિરંતર મારા ભજન, મારા ધ્યાનમાં લાગ્યો રહે છે, એમ જ નહીં, પૂરી શ્રદ્ધા સાથે એ ભક્ત મને અતિશય પ્રિય છે. આપણે લોકો ભગવાનને પ્રણામ પણ બીકના માર્યા કરીએ છીએ. હું લોકોને જોઉ છું. મંદિરની બહારથી નીકળે છે, ત્યાંથી નીકળતાં-નીકળતાં ભગવાનના મંદિર તરફ જુએ છે, અને ત્યાંથી જ પ્રણામ કરી લે છે. કેટલાક લોકોને તો મેં ભગવાનને ફ્લાઈંગ કિસ આપતા જોયા છે. ભગવાન, મારો પ્રેમ સ્વીકાર કર. બહારથી જ મોકલી રહ્યો છું. આમ નહીં ચાલે. ભગવાન કહે છે, હંમેશને માટે, દિવસ-રાત, શ્વાસ ચાલે છે તો શ્વાસમાં પણ નામ સ્મરણ થવું જોઈએ. અંદર જતા શ્વાસ સાથે તથા બહાર નીકળતા શ્વાસ સાથે ભગવાનનું નામ આવવું જોઈએ. તેનો દરેક શ્વાસ ભગવાન માટે છે. આ સર્વ શ્રેષ્ઠ શ્રદ્ધા છે. કોઈ ડગાવી ન શકે તેવી શ્રદ્ધા. ભગવાનથી ડર ન હોવો જોઈએ. ભગવાન પાસે એટલો સમય નથી કે તમારું કંઈ ખરાબ કરે. ભગવાન તો માત્ર પ્રેમ વહેંચવા માટે બેઠા છે. ક્યારેક કોઈ વખત તમારી સાથે ખરાબ થાય અને જો તમને એમ લાગે છે કે ભગવાને ખરાબ કર્યું છે, નહીં. કોઈ બનાવ બને છે ત્યારે તમને લાગે છે કે તમારી સાથે ખરાબ થયું છે પણ સમયાંતરે એ પણ સિદ્ધ થઈ જાય છે કે તે વસ્તુ તમારા સારા માટે જ હતી. જે કંઈ થયું તે સારું જ થયું. ભગવાનની જ યોજના હતી અને એટલે જ ભગવાન પરની શ્રદ્ધા ક્યારેય ઓછી થવા દેશો નહીં. મારી સાથે જ આવું કેમ થાય છે? હવે હું ભગવાનને નહીં માનું. અરે શું વાત કરો છો? ભગવાન તો તને ખૂબ જ ખૂબ જ પ્રેમ કરે છે. અને જે ભક્ત ભગવાનને પ્રેમ કરે છે તેની સાથે ભગવાન નિરંતર ચાલતા રહે છે. 

એક ભક્તના સ્વપ્નમાં ભગવાન આવી ગયા અને કહેવા લાગ્યા કે ચાલ હું તને તારો જીવન પ્રવાસ બતાવું છું. ભક્તનો હાથ પકડીને પોતાની સાથે ચલાવ્યો. સમુદ્રની મુલાયમ રેતી પર જ્યારે ભગવાન ચાલી રહ્યા હતા ત્યારે તે ભક્તને પોતાના બે પગલાં અને બાજુમાં બીજા બે પગલાં સાથે જોવા મળ્યા. ભગવાને કહ્યું કે આ બે પગલાં તારા છે. ત્યાંરે ભક્તે પૂછ્યું કે બાજુમાં જે બે પગલાં છે તે શું મારી પત્નીના છે ? ભગવાન કહે અરે પાગલ, તે તારી પત્નીના નથી પણ તે મારા પગલાં છે. હું તારો હાથ પકડીને તને ચલાવી રહ્યો હતો. તે વખતે ભગવાનના ચરણ સ્પર્શ કરી લીધા કે ભગવાન તમારી કેટલી કૃપા છે મારા પર. તમે મારો હાથ પકડીને મને ચલાવી રહ્યા હતા! અને જ્યારે ઢાળ ચડવાનો શરૂ થયો ત્યારે ફક્ત બે જ પગલાં તેને જોવા મળ્યા તો ભક્તે ભગવાનને પૂછ્યું કે આ શું વાત છે? જ્યારે મુલાયમ રેતી હતી ત્યારે તો તમે મને હાથ પકડીને ચલાવતા હતા, પણ જ્યારે ચઢાણ આવ્યું કે જેમાં કાંટા, પથરા પણ છે ત્યારે ફક્ત મારા જ બે પગલાં દેખાય છે! તમે ક્યાં ચાલ્યા ગયા હતા? ત્યારે ભગવાન હસવા લાગ્યા અને તેના માથા પર હાથ ફેરવીને કહ્યું, અરે પ્યારા, તે બે પગલાં તારા નથી, તે બે પગલાં તો મારા છે. એ સમયે મેં તને મારા હાથોમાં ઉપાડી લીધેલો. તને આ કાંટા, પથ્થરનું કષ્ટ ન પડે, તને ન ખૂંચે, એટલે મેં તને ઉપાડી લીધો હતો.

         योगक्षेमं वहाम्यहम्।।

 ભગવાન હંમેશા આપણાં યોગક્ષેમનું વહન કરે છે. આટલી અતૂટ શ્રદ્ધા હોવી જોઈએ. આ શ્રદ્ધા સાથે મને સગુણ સ્વરૂપે પરમેશ્વર તું માન. અહીં કૃષ્ણ એમ નથી કહેતા કે મને માન. તે સમયે કૃષ્ણ એક માધ્યમ છે. પરમતત્વ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના મુખથી તેમની વાણી સંભળાવી રહ્યા છે. કારણકે યુદ્ધ સમાપ્ત થયા પછી ફરી એકવાર અર્જુને કહેલું ભગવાનને કે એક વખત ફરીથી ગીતાજી સંભળાવો ને! ભગવાને કહ્યું મને ક્યાં યાદ છે કે મેં તને શું સંભળાવેલું! એ સમયે આવી ગયું તે મેં તને બોલી દીધું. પરમતત્વ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના મુખારવિંદથી શબ્દો પ્રસ્ફૂટીત થવા લાગ્યા. તેનું નામ છે ભગવદ્ગીતા. ભગવાન કહે છે તું સગુણ સ્વરૂપને માન પછી તે રામ છે કે કૃષ્ણ છે, જે સગુણ સ્વરૂપની આમ ઉપાસના કરે છે, તે યોગીઓમાં સર્વશ્રેષ્ઠ યોગી છે આવો મારો મત છે. અહીં ભગવાને એ સ્પષ્ટ કહી દીધું કે જે સગુણ સ્વરૂપની ઉપાસના કરવાવાળા છે તે મને ખૂબ જ વ્હાલા છે પણ પછી ભગવાને પોતાની વાતને થોડી સંભાળી અને આગળના ત્રીજા  અને ચોથા શ્લોકમાં કહ્યું કે એવી વાત નથી કે નિર્ગુણ નિરાકારની પૂજા કરતા હોય તે મને પ્રિય નથી. તેઓ પણ મારા સુધી પહોંચે જ છે. પણ કંઈક વાત છે જે ભગવાન આગળ સમજાવે છે.

ભગવાન રામની પણ જય હો, ગંગા માતાની પણ જય હો, હે ગંગાજી, રોકાઈ જાઓ, રોકાઈ જાઓ. આજે હું ભગવાનને ગંગા પાર કરાવવા લાવ્યો છું. ઉછળો નહીં. નૌકા તો પાર થઈ ગઈ. ભગવાન નીચે ઉતર્યા, માતા સીતા, લક્ષ્મણજી બધા નીચે ઉતર્યા. ભગવાને સીતાજી સામે જોયું પણ સીતાજીએ તો બધા જ ઘરેણાઓ નીકળતાં પહેલાં ત્યાં મૂકી દીધેલા. કેવટે ગંગા પાર કરાવી તો તેને કંઈ પારિશ્રમિક, મહેનતાણું તો આપવું જોઈએ ને! અને સીતા માતાના ધ્યાનમાં આવ્યું કે ભગવાન કેવટને કંઈક આપવા ઈચ્છે છે. સીતા માતાએ પોતાની વીંટી ઉતારી અને ભગવાન શ્રીરામના હાથમાં મૂકી કહ્યું કે લો, કેવટને આપી દો. ભગવાન કેવટને વીંટી આપવા લાગ્યા. કહે, આ તારા મહેનતાણાની રકમ છે. તું તે રાખી લે. કેવટ તો રડવા લાગ્યો અને કહે છે અરે આ શું કહો છો આપ? આ બની શકે નહીં. હું તે રાખીશ નહીં.  ખૂબ જ સદ્ભાગ્યથી તમે મારી નૌકામાં બેઠા હતા. તેનાથી વધુ મારે શું જોઈએ? ભગવાન કહે છે અરે નહીં કેવટ આ તારો ધંધો છે, તું રાખી લે. કેવટ કહે છે ના, હું નહીં રાખું. કેવટ રડી રહ્યો છે. બંને આંખોમાંથી ગંગા અને જમુના વહી રહી છે. ભગવાન એકદમ આગ્રહ કરવા લાગ્યા. નહિ કેવટ, રાખવું તો પડશે, મારો આગ્રહ છે, મારો આદેશ સમજી લે. તારે આ રાખવી પડશે. ના હું નહીં રાખું , હાથ જોડી દીધા. ભગવાને તેના હાથમાં વીંટી આપી દીધી. અને તે એકદમ ઊભો થઈ ગયો કે નહીં ભગવાન મારાથી આ પાપ નહીં થાય. એક જ વ્યવસાય કરવાવાળા વ્યક્તિ ઓ જો એકબીજાની મદદ કરી દે તો તેનું મહેનતાણું લેવાનું ન હોય. ભગવાન શ્રીરામને નવું લાગ્યું. એક જ વ્યવસાય? તું આ શું વાત કરે છે કેવટ! હું ક્ષત્રિય છું અને  યુદ્ધ કરવું મારું કર્તવ્ય છે. જ્યારે તું કેવટ છે. તો આપણા બંનેનો વ્યવસાય એક કેવી રીતે થયો? કેવટ કહે છે અરે ભગવાન! ભોળા ન બનો. આજે આપ મારા નૌકામાં ગંગાપાર કરવા આવેલા, એક દિવસ એવો પણ આવશે કે હું આપના દ્વાર પર આવીશ ત્યારે આપ મારી નૌકાને ભવ સાગર પાર કરાવી દેજો. ત્યારે મારી પાસે કશું માંગતા નહીં. આને ઉધાર રહેવા દો. હું જરૂરથી આવીશ. બસ મને ભવ સાગર પાર કરાવી દેજો. તમારી આ મૂર્તિ તો મારી આંખોમાં હંમેશા માટે સમાયેલી રહેશે. એ મારું ભાગ્ય છે કે આજે તમને ગંગાપાર કરાવવાનું ભાગ્ય મને પ્રાપ્ત થયું. ભગવાન હું આ રાખી શકું નહીં. ભગવાનની આંખોમાં પણ આંસુ આવી ગયા તે કેવટની ભક્તિ જોઈને! સગુણ સાકારની ભક્તિ ખૂબ જ સહેલી છે. પણ નિર્ગુણ નિરાકારનું આ રીતે ચિંતન કરવું ખુબ મુશ્કેલ છે. ભગવાન કહે છે કે તારી આ વાત તો એકદમ સાચી છે તેમાં કોઈ શંકા નથી. પણ તે લોકો પણ મને જ પ્રાપ્ત થશે જેમાં કોઈ બેમત નથી. હવે ભગવાન સગુણ રૂપની ઉપાસનાનું મહાત્મ્ય સમજાવે છે.

 અરે, જે મારામય રહેવાવાળા ભક્તજનો પોતાના સંપૂર્ણ કર્મોને મારામાં અર્પણ કરીને મારું એટલે કે સગુણ રૂપ પરમેશ્વરનું અનન્ય ભક્તિ યોગથી નિરંતર ચિંતન કરે છે, ધ્યાન કરે છે, ઉપાસના કરે છે, ભજન કરે છે, તે લોકો સાથે હું શું કરું છું ખ્યાલ છે?

 હે અર્જુન! મારામાં ચિત્ત લગાવવાવાળા એ પ્રેમીજનોનો હું મૃત્યુરૂપી સંસાર સાગરમાંથી ઉદ્ધાર કરી દઉં છું.  કેવટે આજ વાત કરી હતી ને કે તે સમયે મારો ઉદ્ધાર કરી દેજો. સંસારના સાગરથી પાર થવાની વાત આવશે તો તમારે જ મને પાર કરાવવાનો રહેશે. મારો હાથ પકડજો. પણ આના માટે ભગવાન કહે છે કે શર્ત છે.

 “तुझ में मुझ में बस भेद यही मैं नर हूँ तुम नारायण हो।”

હું નર છું અને તું નારાયણ છે. બસ એટલો જ ભેદ રહી જશે. બાકી  કશોજ તફાવત રહેશે નહીં. હું પણ અહંકાર શૂન્ય થઈ ગયો અને તેથી હું વિરાટ પણ થઈ ગયો, વિરાટ રૂપ શૂન્યથી જ ઉત્પન્ન થાય છે. અને એટલે મન અને બુદ્ધિ બંને લગાવવા પડશે. જે રીતે પહેલા તાર્કિકે બુદ્ધિ લગાવીને પેલા પથ્થરને અહીંથી ત્યાં ફેંક્યો ને, એવું આપણે રોજ કરીએ છીએ. ભગવાન ઉપર જ આપણે સવાલ ઉત્પન્ન કરીએ છીએ. તમે જેટલો વિશ્વાસ તમારી “મા” પર કરો છો ને, અને મા કહી દે કે આ તારા પિતા છે તો આપણે ડીએનએ ટેસ્ટ કરાવવા જતા નથી. “મા" પર વિશ્વાસ છે. અહીં તો ભગવાન સ્વયં કહી રહ્યા છે તો એમાં કોઈ શંકા નથી. તો પછી આપણે શા માટે આપણી બુદ્ધિ લગાડીએ? “મા”ઉપર વિશ્વાસ છે, ભગવાન ઉપર નહીં? આવું કેવી રીતે? ભગવાન કહે છે.

જો તું તારા મનને મારામાં સ્થાપિત કરવા માટે સમર્થ નથી, તારા માટે જો એ શક્ય નથી કે આખો દિવસ મારામાં ચિત લગાવી રાખ, અશક્ય લાગે છે, તો હે ધનંજય! -ધનંજય એટલે અર્જુન- કારણ કે જ્યારે તેમને ખાંડવવનમાં નવી નગરી ઊભી કરવી હતી ત્યારે તેના માટે ધનની જરૂર હતી અને તે ધન અર્જુન આજુબાજુના બધા રાજાઓને હરાવીને લાવેલા એટલે તેનું નામ ધનંજય પણ છે. ભગવાન કહે છે કે હે ધનંજય, કે જો તને એવું લાગતું હોય કે તું દિવસભર મારામાં મન લગાવી નહિ શકે, તો એવું નથી, થોડા પ્રયત્નો કર. અભ્યાસ એટલે પ્રયાસ. અભ્યાસ એટલે માત્ર ભણવું જ નહીં. પ્રયત્ન કરવો. અને આ અભ્યાસના યોગથી તું મને પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા કર. “પ્રેક્ટિસ” જ્યારે તમે ભગવદ્ગીતાના આ લર્નગીતા ક્લાસમાં જોડાયા ત્યારે આ પ્રેક્ટિસ શરૂ થઈ. 
શરુઆતની પ્રાર્થના છે,

वसुदेवसुतं देवं, कंसचाणूरमर्दनम् ।
  देवकीपरमानन्दं, कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥”

ચાર ચરણમાં બોલાતા આ શ્લોકમાં પહેલા ચરણમાં શ્વાસ અંદર લઈને “શ્રીકૃષ્ણ શરણમ મમ બોલવું. અને બીજા ચરણમાં શ્વાસ બહાર કાઢીને “શ્રીકૃષ્ણ શરણમ મમ” બોલવું ત્રીજા ચરણમાં શ્વાસ અંદર લઈને “શ્રીકૃષ્ણ શરણમ મમ” અને ચોથા ચરણમાં શ્વાસ બહાર કાઢીને “શ્રીકૃષ્ણ શરણમ મમ” એમ બોલવું. આપણા શ્વાસ સાથે ભગવાનનું નામ ચાલતું રહે તેના માટે અભ્યાસ, પ્રયાસ ચાલુ કરો. જ્યારે માળા કરીએ ને ત્યારે પણ એક શ્વાસ સાથે એક નામ સમરણ, બીજા નામ સાથે શ્વાસ બહાર. એક મણી ચાલે તો શ્વાસ અંદર જાય, બીજો મણી ચાલે તો શ્વાસ બહાર આવે. “શ્રીરામ જય રામ જય જય રામ”, “શ્રીરામ જય રામ જય જય રામ”. તો જ તું મારી ઈચ્છા કરી શકે છે. અને તું મને પ્રાપ્ત થઈશ. જો આ પણ તારા માટે મુશ્કેલ છે? ચાલો ઠીક છે, તું મને બહુ વહાલો છે ને તેથી તેનાથી પણ સરળ રસ્તો તને બતાવી દઉં!