विवेचन सारांश

महती जाणा दानाची आणिक व्याख्या 'ॐ तत् सत्' ची

धर्माच्या चार चरणांचे वर्णन करताना गोस्वामी तुलसीदास लिहितात,
प्रगट चारि पद धर्म के कलि महुँ एक प्रधान।
जेन केन बिधि दीन्हें दान करइ कल्यान॥
भावार्थ- धर्माचे भागवतात वर्णन केलेले सत्य, दया, तप आणि दान हे चार चरण प्रसिद्ध आहेत. ज्यामध्ये कलियुगात दानरूपी चरणच सर्वात प्रमुख आहे कोणत्याही स्वरूपात दिले गेलेले दान हे कल्याणकारीच आहे.

सत्ययुगात धर्माचे वरील चारही चरण अस्तित्वात असतात.‌
त्रेतायुगात सत्याचा ऱ्हास होतो परंतु उर्वरित तिन्ही चरण अस्तित्वात असतात.
द्वापारयुगात सत्य आणि दया या दोन्हीचा ऱ्हास होतो आणि तप व दान शिल्लक राहते.
कलियुगात तपाचाही ऱ्हास होतो आणि धर्माचा केवळ एकच चरण (दान) शिल्लक राहतो.
म्हणूनच मनुस्मृतीत म्हटले आहे,
दानमेकं कलौ युगे
कलियुगात दान हे धर्माचे एकमेव पद आहे.

आपल्याकडे धर्मशतक नावाचा एक अतिशय सुंदर ग्रंथ आहे. यातील चतुरांशातील २५ प्रकारची दाने आपण पाहूयात.
अर्थदान- दानाच्या रूपातील सर्वात प्रचलित असलेले दान. यात सोने, चांदी यांच्या दानांचाही समावेश होतो.
भूमीदान- मंदिर, विद्यालय, इस्पितळ बांधण्यासाठी, एखाद्या संस्थेचे कार्य करण्यासाठी दान केलेली जमीन म्हणजे भूमी दान.
अन्नदान- याला महादान म्हणतात. या दानासाठी कोणीही कुपात्र नाही. बाकीच्या दानांबद्दल मात्र देश, काल आणि पात्रता या तीन गोष्टींचा विचार करावा लागतो. कोणत्याही भुकेल्या व्यक्तीला आपण हे दान देऊ शकतो. एखादी व्यक्ती कितीही वाईट, गुंड प्रवृत्तीची असली तरी ती अन्न आणि औषधे यासाठी पात्र असते. अशी व्यक्ती उपाशी असेल तर तिला अन्नदान केले पाहिजे.
वस्त्रदान- अमावस्या, एकादशी अथवा पर्वकाळी ब्राह्मणांना, गरिबांना वस्त्रदान करू शकतो.
प्राणदान- हे दान केवळ राजा देऊ शकतो.
यशाचे दान- आपण काम करून त्याचे श्रेय दुसऱ्याला देणे हे यशाचे दान आहे.
प्रसन्नतेचे दान- दुसऱ्याला भेटताना चेहऱ्यावर स्मितहास्य ठेवून भेटण्याने, त्याच्याशी सकारात्मक बोलण्याने प्रसन्नतेचे दान होते. यामुळे ती व्यक्तीही प्रसन्न होते. यासाठी धन अथवा वेळ आवश्यक नसते.
अधिकाराचे दान- जिथे जिथे आपल्या अधिकार आहे ते दुसऱ्यांना देणे म्हणजे अधिकाराचे दान. याने जीवन सुखकारक होते, पारिवारिक संबंध मधुर होतात, संघर्ष टळतात, प्रेमभावना वाढते.
प्रज्ञाचक्षु स्वामी शरणानंदजी महाराज या शतकातील सर्वश्रेष्ठ चिंतकांपैकी एक आहेत. ते म्हणतात, "जर तुम्हाला नेहमीच प्रेम आणि उत्तम परिवार पाहिजे असेल तर 'दुसऱ्याच्या अधिकाराचे रक्षण आणि स्वतःच्या अधिकाराचा त्याग' हे एकमेव सूत्र पाळले पाहिजे."
अधिकार मागण्याने पारिवारिक संबंध बिघडतात. अशा व्यक्तीपासून सर्वजण दूर राहतात. अधिकारांचा त्याग केल्याने नातेवाईक आपल्या जवळ येतात आणि दृढ स्नेहबंध निर्माण होतात.
ज्ञानदान- गीता परिवारामध्ये १२००० स्वयंसेवक  टेक्निकल असिस्टंट, ग्रुप कॉर्डिनेटर यासारख्या १३६ विभागांमधून, पडद्याच्या पाठीमागे राहून, निष्काम भावाने ज्ञानदान करत आहेत. याच्या बदल्यात त्यांना 'धन्यवाद' असे बोलणेही अपेक्षित नसते.‌ ते केवळ सेवाभावाने काम करत असतात.
भक्तीचे दान- दुसरी व्यक्ती आपल्याला भेटल्यानंतर आपण 'जय श्रीकृष्ण' किंवा 'राम राम' असे म्हणतो. त्यामुळे त्या व्यक्तीलाही प्रत्युत्तरादाखल तसे म्हणावे लागते. हे भक्तीचे दान होय. दुसऱ्याला आपल्याबरोबर सत्संगाला अथवा मंदिरात घेऊन जाणे, भगवद्गीतेचा अभ्यास करावयास उद्युक्त करणे हे भक्तीचे दान आहे.
संतोषदान- आपल्याकडे जे आहे त्यात संतुष्ट राहणे आणि एखादी व्यक्ती आपल्याला काही देऊ इच्छित असेल तर त्याला शांततेने आणि सन्मानाने नकार देणे म्हणजे संतोषाचे दान.
विद्यादान- आपण प्राप्त केलेल्या विद्येचे दान. उदाहरणार्थ, टेक्निकल असिस्टंट आपल्याकडील तंत्र विद्येचे दान करतात.
मंत्रदान- विविध प्रसंगी म्हणावयाच्या मंत्रांचे दान.
दीक्षादान- हे दान सद्गुरु आपल्या शिष्याला देतात.
पुत्रदान- जगाच्या कल्याणासाठी आपल्या पुत्राला संन्यासी बनवणे, गुरुला दान देणे अथवा कुठल्या तरी सेवेसाठी समर्पित करणे म्हणजे पुत्रदान.
कन्यादान- कन्येच्या विवाहाच्या वेळी आपण कन्येला तिच्या गोत्राचे दान करतो.
दातव्यमुक्तीदान- एखाद्याने आपल्याकडून घेतलेले कर्ज माफ करणे म्हणजे दातव्यमुक्तीदान होय. हे अतिशय श्रेष्ठ दान आहे. परम श्रद्धेय शेठ जयदयाळजी म्हणत साधकाने कधीही कर्ज घेऊ नये. कारण कर्ज घेतल्यानंतर जर मृत्यू आला तर त्याला दुर्गती प्राप्त होते. तसेच कोणी आपल्याकडून कर्ज घेतले असेल आणि त्याची परतफेड करण्याची पात्रता नसेल तर ते कर्ज माफ करावे.
या संदर्भातील एक घटना ऐकण्यासारखी आहे.
बंगळुरूमधील एका परिवारातील एका तरुण मुलाला कॅन्सर झाला. त्याने स्वतःची अंतिम इच्छा म्हणून सर्वांना असे पत्र पाठवण्यास सांगितले की "ज्यांनी ज्यांनी माझ्याकडून कर्ज घेतले आहे त्यांचे कर्ज मी माफ केले आहे." तो म्हणाला, "मला पुढच्या जन्मी त्यांच्याकडून काहीही घेण्यासाठी परत यायचे नाही."
सत्कारदान- दुसऱ्याला मान सन्मान देणे हेही एक दानच आहे. हे दान घेणाऱ्या व्यक्तीच्या पद, परिस्थिती अथवा योग्यतेप्रमाणे न देता, आपल्या योग्यतेप्रमाणे आणि परिस्थितीप्रमाणे दिले पाहिजे. या प्रकारच्या दानामुळे आपले जीवन सुवर्णाप्रमाणे चमकते. अशी व्यक्ती यशस्वी आणि सर्वांची आवडती होते. उदाहरणार्थ, अगदी आपल्या घरी दूध घालण्यासाठी येणारा भैयाचाही आपण सन्मान केला पाहिजे.
आसनदान- आपण बसलेलो असताना समोर एखादी व्यक्ती उभी असेल तर आपण बसून राहणे चुकीचे आहे. उभी असलेली व्यक्ती जर आपल्यापेक्षा वयाने मोठी असेल तर असे करणे म्हणजे अपराध आहे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे वर वर्णन केलेले सर्व मापदंड दुसऱ्यासाठी नसून आपल्या स्वतःसाठी आहेत हे सर्वप्रथम लक्षात ठेवले पाहिजे. म्हणजे आपण मोठे असताना आपल्याला सर्वांनी सर्वप्रथम बसावयास द्यावे अशी अपेक्षा ठेवू नये. दान घेण्यापेक्षा दान देण्याचा विचार केला गेला पाहिजे.
प्रेयदान- व्यक्तीला प्रिय असलेल्या वस्तूचे दान.
श्रेयदान- एखाद्या व्यक्तीला कल्याणकारक असलेल्या वस्तूचे दान त्याला देणे म्हणजे श्रेयदान होय. उदाहरणार्थ, भगवद्गीता देणे, जपमाळ देणे इत्यादी.
सुखाचे दान- ज्या व्यक्तीला ज्यापासून सुख प्राप्त होते त्याचे दान देणे.
ब्रह्मदान- हे दान सद्गुरु देऊ शकतात.
रामचरितमानस मध्ये प्रभू श्रीराम म्हणतात,
मम दरसन फल परम अनूपा।
जीव पाव निज सहज सरूपा॥
भावार्थ- माझ्या दर्शनाचे अत्यंत अनुपम फळ हे आहे की जीवाला आपले सहज स्वरूप प्राप्त होते.
परमदान- अंतिम श्वास घेत असलेल्या व्यक्तीस भगवंतांचे नाम संकीर्तन ऐकवणे, भगवद्गीता, रामायण यासारखे ग्रंथ ऐकवणे हे शेवटचे पंचविसावे आणि अतिशय महत्त्वाचे दान आहे. यामुळे त्या व्यक्तीचे मन भगवत चरणी लागते. याहून श्रेष्ठ दान दुसरे कोणतेही नाही.

'दान करणे हे माझे कर्तव्य आहे', या भावनेने (अनुपकारणे) दिले गेलेले दान सात्विक असते. दुसऱ्यावर उपकार करण्याच्या भावनेने केलेले दान राजस असते. ज्याच्याकडे 'कमी' आहे त्याला आवश्यकतेनुसार देता यावे म्हणूनच भगवंतांनी मला 'जास्त' दिले आहे अशी भावना आपल्यामध्ये असली पाहिजे. बृहस्पतीनीतीनुसार आपल्या उत्पन्नाचा दशमांश म्हणजे दहावा भाग दान करावा असे सांगितले आहे. उदाहरणार्थ आपले वार्षिक उत्पन्न एक लाख असेल तर आपण दहा हजार रुपये दान करावे. नातेवाईकांना केलेली मदत ही दान ठरत नाही. शुक्रनीतीमध्ये आपल्या उत्पन्नाचा २०% हिस्सा दान करावा असे म्हटले आहे. दान दिल्यानंतर त्या बदल्यात आपल्याला काय मिळेल याचा विचार करणे योग्य नाही. असा विचार दानाची सात्विकता नष्ट करतो.‌

दान देताना देश, काल, पात्र यांचा विचार केला पाहिजे असे भगवंत म्हणतात.
देश- कोणत्या ठिकाणी दान द्यावे? - उदाहरणार्थ कुंभ स्नानासाठी जाऊन केलेले दान.‌
काल - कोणत्या समयी दान द्यावे? - उदाहरणार्थ कोरोना सारख्या महामारीच्या काळात केलेले अन्न आदींचे दान.
पात्र - कोणाला दान द्यावे? आपण दिलेल्या दानाचा सदुपयोग करणाऱ्या व्यक्तीला किंवा त्या दानाची आवश्यकता असलेल्या व्यक्तीला दान द्यावे. धर्मनीतीच्या उपदेशात आज्ञा केल्याप्रमाणे त्या त्या व्यक्तींना दान द्यावे.‌
संत म्हणतात आपल्या दिवसातील २१६०० श्वासांपैकी दहा टक्के श्वास म्हणजे २१६० श्वास किंवा २ तास २५ मिनिटांचा काळ भगवंतांच्या स्मरणासाठी दान केला पाहिजे.

आपल्या योग्यतेनुसार दान केले पाहिजे.
एकदा एका राज्यात दुष्काळ पडला. धार्मिक, सात्विक आणि प्रजाहितदक्ष राजाने कुलगुरूंच्या सल्ल्याप्रमाणे एक हजार कुंडांचा विशाल यज्ञ आयोजित करण्याबद्दल राज्यात दवंडी पिटवली. त्या यज्ञामुळे देवता प्रसन्न होऊन पावसाचा वर्षाव करतील असे सर्वांचे मत होते. भव्य यज्ञासाठी राजकोषातून व्यवस्था केली जाणार होती. यज्ञाच्या आयोजनात मदतीसाठी प्रजादेखील हिरीरीने पुढे आली. मोठ्या व्यापार्‍यांनी आपल्याकडील संपत्ती यज्ञासाठी देऊ केली. इतर लोक अन्य सेवा देण्यासाठी पुढे आले. महिनाभराच्या यज्ञानंतर त्याच्या पूर्णाहुतीला पावसाचा वर्षाव होऊन यज्ञ सफल झाला. यज्ञभूमीवरील महिन्याभराच्या मुक्कामानंतर प्रसाद घेऊन वेगवेगळ्या गावातून जमलेले लोक एकत्रित परतू लागले. भर दुपारची वेळ होती. त्या जमावातील एका साधूला असे जाणवले की, आजूबाजूला ऊन आहे मात्र एक ढग आपल्या डोक्यावर सावली देत आपल्यासोबत येत आहे. आपल्या समूहातील कोणाच्यातरी सेवेवर यज्ञदेवता प्रसन्न झाले असतील असे त्यांनी सर्वांना सांगितले.
साधू असल्याने तुमच्याचमुळे असे होत असणार असे सर्व लोक म्हणाले. मात्र त्याची सत्यता बघण्यासाठी साधू महाराज जमावापासून लांब जाऊन उभे राहिले. त्यांच्या डोक्यावर ऊन होते कारण आकाशातला ढग जमावाच्याच डोक्यावर स्थिर होता. मग लोकांना वाटले की, ज्या व्यापार्‍याने सर्वात अधिक, पेटीभर सुवर्णाचे दान केले होते, त्याची पुण्याई असणार. लोकांच्या आग्रहाखातर तो देखील जमावापासून दूर उभा राहिला. मात्र ढग त्याच्या मागे आला नाही. हळूहळू लोक आपापल्या घरी परतू लागले. सुरवातीच्या शंभर दीडशे लोकांमधील मोजके काही शिल्लक राहिले. मात्र सावली देणारा ढग अजूनही त्यांच्या डोक्यावर होता. त्यांच्या मनात उत्कंठा जागृत झाली. आपल्यामध्ये कोण पुण्यशील आहे हे माहीत करून घेण्यासाठी त्यांनी एकेक करून गटापासून लांब उभे राहण्याचा प्रयोग केला.
शेवटी एक वृद्धाच शिल्लक राहिली. सर्वांच्या आग्रहावरून ती अनिच्छेनेच लांब जाऊन उभे राहिली. त्याबरोबर तो सावली देणारा ढग तिच्या डोक्यावर सरकला. वृद्धाच पुण्यशील आहे हे कळताच सर्वांनी तिला प्रणाम केला. तिने यज्ञात काय अर्पण केले असे साधू महाराजांनी तिला विचारले. भांबावून ती गरीब वृद्धा म्हणाली, “मला सांगताना देखील लाज वाटते. माझ्याजवळ काहीच नव्हते. मग काही तरी हातभार लागावा म्हणून घरातील एक फुटकी कवडी दान दिली. यज्ञस्थळी दिवसभर जे काम पडेल ते करून जो प्रसाद मिळत असे, तो अर्धा ग्रहण करून उरलेला प्रसाद यज्ञस्थळाबाहेरील पशुपक्ष्यांना मी खाऊ घालत असे. याव्यतिरिक्त मी काहीच केले नाही.” साधू म्हणाला, “फुटकी कवडी किंवा तुझ्या जेवणातला अर्धा हिस्सा एवढेच तुझे योगदान होते असा विचार करू नकोस. हा व्यापारी, ज्याने एक सुवर्ण पेटी दान केली, त्याच्या घरी अशा अजून शंभर पेट्या असतील मात्र तू तर तुझे सर्वस्व अर्पण केलेस. तुझ्याकडची एकमेव फुटकी कवडीही तू अर्पण केलीस. जेवण देखील अर्धे दान केलेस. यामुळे यज्ञनारायण प्रसन्न का होणार नाही?”

आपण किती दिले यापेक्षा आपण आपल्या पात्रतेप्रमाणे दिले की नाही हे महत्त्वाचे आहे. मंदिरात शेकडो हजारो रुपयांचे दान करणारे खूप असतात. पण त्यांच्याकडे असलेल्या संपत्तीपैकी तो अगदी थोडा हिस्सा असतो. कुंभमेळ्यात १०० रुपयासाठी ब्राह्मणांशी भांडणाऱ्या श्रीमंतापेक्षा तेथे स्वतः अनवाणी चालत असताना ब्राह्मणाला ११, २१ रुपये दान देणाऱ्या गरीबाचे दान श्रेष्ठ असते. किती दान दिले यापेक्षाही दान देण्यामागची भावना जास्त महत्त्वाची असते.

यासंदर्भात गौतम बुद्धांच्या जीवनातील एक प्रसंग आहे. ते भिक्षा मागण्यासाठी जात असत. गावात एक अतिशय भांडकुदळ वृद्ध स्त्री राहत होती. गावातील इतर लोक गौतम बुद्धांना भिक्षा देत परंतु ती स्त्री मात्र भगवान बुद्ध भिक्षा मागण्यासाठी येताच अद्वातद्वा बोलत असे. तरीही गौतम बुद्ध रोज तिच्याकडे भिक्षा मागण्यासाठी जात. शिष्यांनी त्यांना याचे कारण विचारले. भगवान बुद्ध म्हणाले, "तिचे वाईट साईट बोलणे घेण्यासाठीच मी तिच्याकडे जातो. सगळीकडे भिक्षा म्हणून अन्नच मिळाले पाहिजे असे नाही."
आठ दिवस सतत हा प्रकार चालू होता. नवव्या दिवशी गौतम बुद्ध भिक्षा मागण्यासाठी येताच घरातील चूल साफ करत असलेली ती वृद्धा अतिशय संतापली. तिने गौतम बुद्धांना भिक्षा म्हणून आपल्या चूलीतील राख दिली. ते पाहून भगवान बुद्ध अतिशय आनंदित झाले. त्यांचा आनंद पाहून शिष्य मात्र आश्चर्यचकित झाले. त्यांनी भगवान बुद्धांना त्यांचे आनंदाचे कारण विचारले. तेव्हा ते म्हणाले, "काहीही झाले तरी आज राख देण्याच्या निमित्ताने का होईना, त्या वृद्धेचा हात तर वर उचलला गेला!" ते ऐकून ती वृद्ध स्त्री लज्जित झाली. तिचे डोळे उघडले. दुसऱ्या दिवशी भगवान बुद्ध भिक्षेसाठी येताच तिने त्यांना भिक्षा घातली.

'किती दिले' हे महत्त्वाचे नसते, तर आपल्या हाताला आणि स्वभावाला देण्याची सवय लागणे महत्त्वाचे असते. सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत आपण काहीतरी देत जावे. कोणाला प्रसन्नता, कोणाला स्वच्छता, तर कोणाला सत्कार द्यावा. वर सांगितलेल्या २५ दानांपैकी कोणते ना कोणते दान देत जावे.
कर्तव्यभावनेने, त्या बदल्यात काहीही मिळण्याची अपेक्षा न ठेवता दान देत जावे.

या श्लोकात भगवंत राजस दानाबद्दल सांगतात. 

गरीबाच्या अंगावर पैसे फेकून दिले गेलेले दान, आपल्या घरात काम करणाऱ्या कामवालीच्या अंगावर फेकून दान दिलेली साडी, दान घेणाऱ्याचा अपमान करून दिले गेलेले दान तामस दान ठरते.

श्लोक क्रमांक २३,२४,२५ आणि २६ या चार श्लोकात भगवंतांनी 'ॐ तत् सत्' याची व्याख्या केली आहे. ॐकाराविषयीच्या पूर्ण माहितीसाठी खालील तक्ता अत्यंत उपयुक्त आहे.

इंग्रजी वर्णमालेमध्ये A, B, C, D अशी २६ अक्षरे येतात. जर कोणी म्हणाले की मी केवळ H ला अक्षर मानतो इतरांना नाही तर ते मूर्खपणाचे ठरेल. त्याचप्रमाणे 'मी केवळ गणेशाला मानतो',  'मी केवळ शिवाला मानतो',  'मी केवळ दुर्गामातेला मानतो' असे म्हणणे योग्य नाही. गजेंद्रमोक्ष प्रसंगी जेव्हा गजेंद्राने प्रार्थना केली तेव्हा 'तत्' असा शब्द वापरला. तेथे 'विष्णू' असा शब्द नाही. परंतु तेव्हा भगवान विष्णू प्रकट झाले. कारण गजेंद्राच्या मनात 'तत्' हा शब्द उच्चारताना विष्णु भगवान यांचा विचार होता. 

17.25 writeup

चांगल्या व्यक्तींसोबत बोलल्याने आपल्या मनात 'आज सत्संग घडला' अशी भावना निर्माण होते.  चांगले कर्म केल्यावर आपण 'सत्कर्म' घडले असे म्हणतो. सर्व चांगल्या भावनांना आपण 'सत्' शी जोडू शकतो (सद्भावना).

17.27 writeup

श्रद्धेविना केले गेलेले दान, यज्ञ व तप फळ देत नाहीत. त्यामुळे असे कर्म लाभदायक ठरत नाही म्हणूनच प्रत्येक कर्मामध्ये श्रद्धा महत्वाची आहे. श्रद्धेशिवाय सत् सुद्धा असत् मध्ये बदलते.