विवेचन सारांश

एकच लक्ष्य - परमात्मा

सूक्ष्मतम अशा परमाणूमध्ये देखील काय आहे? त्यातही इलेक्ट्रॉन, प्रोटॉन आणि न्यूट्रॉन हे आहेतच. इलेक्ट्रॉन सतत फिरत असतात. ते रजोगुणाचेच प्रतीक आहेत. प्रोटॉन हे इलेक्ट्रॉन वर नियंत्रण ठेवतात. ते सत्त्वगुणाचे प्रतीक आहेत आणि न्यूट्रॉन हे तटस्थ असतात. ते काहीच करत नाहीत ते तमोगुणाचे प्रतीक आहेत.

लोक परमात्म्याला का पाहू शकत नाहीत या प्रश्नाचे उत्तर हे आहे की गुणांचे कार्य असणाऱ्या सात्त्विक, राजसी आणि तामसी प्रकारच्या पदार्थांनी हे सारे लोक मोहित (hypnotized) झाले आहेत. त्यामुळे या तिन्ही गुणांच्या पलीकडे असणाऱ्या अविनाशी अशा परमात्म्याला ते ओळखत नाहीत.  या तीन गुणांचा खेळ या संसारामध्ये अखंड चालू असतो आणि आपण त्यात इतके मोहित होऊन जातो की आपल्याला तोच खरा वाटू लागतो. या गुणांच्या पलीकडे आपल्याला दुसरे काही दिसतच नाही. या गुणात्मक भावांमध्ये फसले गेल्यामुळे त्याच्या पाठी जो परमात्मा आहे तो आपल्याला दिसत नाही.

परमात्म्याच्या मायेच्या या तीन गुणांच्या प्रभावामुळे माणूस त्या अव्यक्त, अविनाशी परमात्म्याला ओळखू शकत नाही. भगवंतांनीच निर्माण केलेली माया त्यांच्या आणि जीवाच्या मध्ये येते. ही माया पार करणे सरळ व सोपे नाही.

येथे दैवी, त्रिगुणात्मक प्रकृतीलाच माया म्हटले आहे. प्रकृतीचेच दुसरे नाव माया आहे. जादूगार जादू करतो, संमोहन करतो, यालाही माया म्हटले जाते. सामान्य जादूगार जेव्हा आपले मायाजाल पसरवतो तेव्हा बहुतेक लोक त्यात फसतात. इथे माया ही तर भगवंतांनीच केलेली जादू आहे त्यामुळे यात फसणार नाही असा मनुष्य विरळाच.

मृगजळ म्हणजे हवेच्या वेगवेगळ्या तापमानामुळे आणि घनतेमुळे प्रकाशाचे अपवर्तन होते, हे अपवर्तन प्रकाशाची दिशा बदलू शकते, ज्यामुळे वस्तू किंवा आकाशाची प्रतिमा विस्थापित किंवा विकृत दिसते. त्यामुळे दूरच्या वस्तूंची किंवा आकाशाची अगदी खरी वाटणारी प्रतिमा दिसते. ही प्रतिमा पाण्यासारखी दिसते आणि लोकांना अनेकदा ते पाणी आहे असे वाटते. त्यामुळे दृष्टीभ्रमाला मृगजळ हे नाव पडले आहे. मायेमुळे माणसाला असेच दृष्टीभ्रम होत असतात.

परंतु भगवंत म्हणतात, “(मम माया दुरत्यया) माझी तरून जाण्यास फार कठीण असलेली माया (ये माम्‌ एव प्रपद्यन्ते ते एताम्‌ मायाम्‌ तरन्ति) जे केवळ मलाच शरण येतात, ते या मायेला ओलांडून जातात”, अर्थातच जे केवळ भगवंतांनाच शरण आले आहेत, तेच या भवसंसारातून तरून जातात. 

परमात्म्याची ही अति अद्भुत त्रिगुणात्मक माया पार करण्याचा एकमेव मार्ग आहे, शरणागती! ज्याने हे मायाजाल रचले आहे, त्या परमात्म्यालाच जो संपूर्णपणे शरण जातो, तोच या मायेला पार करतो. माया पार करून जाणे म्हणजे या मोहपाशातून मुक्त होणे. जेव्हा माणूस मोहमायेच्या पलीकडचा विचार करतो तेव्हा त्याला भगवत्प्राप्ती होते.

माया तरुन जाण्याच्या या समस्येवर काहीही उपाय (solution) नाही, केवळ विघटन (dissolution) आहे. वास्तवात माया अशी काही समस्या आहे का? There is no solution for the problem. कारण तिथे Problem च नाही. There needs to be only dissolution of the delusion. मायेमुळे भवसागर पार करायला रस्ता मिळत नाही तर मायाच नष्ट होते. माया म्हणजे केवळ एक भ्रमाचे धुके आहे, ते विरले की परमात्मा लख्खपणे दिसू लागतो, हे लक्षात आलं की हा मोठा प्रश्न सुटतो.

खरे तर भगवंतांनी सर्व सृष्टीतील दिव्यत्व जसे की पाण्यामधील रस, चंद्र - सूर्यांमधील प्रकाश, सर्व वेदांमधील ओंकार, आकाशातील शब्द‌ व पुरुषांमधील पौरुषत्व यामध्ये परमात्म्याला पहायला सांगितले आहे. पण सामान्य माणूस हे बघू शकत नाही कारण सामान्य माणसाची बुद्धी आणि अहंकार त्याला असे करू देत नाहीत. भगवंतांची भक्ती कोण करतं, भगवंतांना संपूर्णपणे शरण कोण जातं आणि भगवंतांची भक्ती कोण करत नाही अशा लोकांची माहिती भगवंत आता सांगतात,

मायेच्या प्रभावामुळे ज्यांच्या ज्ञानाचे अपहरण झालेले असते ते लोक या संसारात पूर्णपणे बुडालेले असतात. असे लोक भगवंतांना कधीच शरण येत नाहीत. काही नराधम आपल्याच अहंकारात जगत असतात. त्यांना तर ज्ञान मिळवण्याची साधी प्रेरणासुद्धा होत नाही! हे सर्व लोक आसुरी संपदा धारण करणारे असतात. याविषयी सोळाव्या अध्यायामध्ये विस्ताराने वर्णन केले गेले आहे

सुकृतिनः सत्कर्मे करणारे लोक ज्या कारणांसाठी भगवंतांना शरण येतात, त्या कारणांनुसार या भक्तांचे चार प्रकार भगवंत सांगतात:-

आर्त भक्त - जेव्हा मनुष्य अशा काही गहन संकटात सापडतो, ज्यातून सुटका होण्यासाठी अन्य काहीही मार्ग नसतो तेव्हा तो भगवंतांना पुकारतो. महाभारतामध्ये वस्त्रहरण प्रसंगी द्रौपदीने जेव्हा हा अनुभव घेतला की तिचे पाच पराक्रमी पती किंवा भीष्म, द्रोण, विदुर आदी सभेतील सर्व ज्येष्ठ तिची काहीच मदत करू शकत नाहीत तेव्हा तिने भगवंतांना आर्ततेने पुकारले होते आणि भगवंतही लगेच धावून आले. भगवंत म्हणतात संकटात का होईना ते माझे स्मरण करतात आणि माझे भक्त होऊन जातात.

जिज्ञासू भक्त - ज्याला परमात्मा कसा आहे हे जाणायचे आहे, ज्याच्या मनात परमात्म्याला प्राप्त करायचे आहे, ही तळमळ, हा एकच ध्यास असते तो त्यासाठी भगवद्गीता शिकतो, शास्त्रे जाणून घेतो. त्यासाठी ग्रंथ वाचतो, संतांच्या सहवासात जातो, त्याला जिज्ञासू भक्त म्हणतात. स्वामी विवेकानंद असे जिज्ञासू भक्त होते. विवेकानंद जिकडे तिकडे फिरत होते आणि ज्याला त्याला विचारत होते की तुम्ही परमेश्वर पाहिला आहे काय. जेव्हा ठाकूर रामकृष्ण यांच्याशी त्यांची भेट झाली तेव्हा त्यांनाही विवेकानंदांनी हाच प्रश्न विचारला. ठाकूर म्हणाले, "हो मी पाहिला आहे परमेश्वर. अगदी असाच जसा मी तुला आत्ता पाहतो आहे." नंतर त्यांनी ठाकूर रामकृष्ण यांनाच आपले गुरु मानले.

अर्थार्थी भक्त - काही लोक सुख संपत्तीची इच्छा धरतात आणि काही लोकांची भगवंतांवर केवळ आपली कामनापूर्ती व्हावी यासाठी श्रद्धा असते आणि त्यासाठीच ते भगवंताची पूजा करीत असतात. केवळ अर्थप्राप्तीसाठी का होईना ते भगवंताचे स्मरण करतात म्हणून ते देखील भक्त म्हणूनच ओळखले जातात.

ज्ञानी भक्त - हे परमात्म्याला जाणत असतात. परमात्म्याशिवाय मला दुसरे काहीच नको हे जो जाणतो तो खरा ज्ञानी भक्त होय.  
सकाळी बालक झोपलेला असतो तेव्हा वडील कामावर निघून जातात आणि रात्री उशिरा जेव्हा वडील कामावरून परत येतात तेव्हाही बालक झोपलेलाच असतो. रविवारी सुट्टीच्या दिवशी वडील मुलासाठी खूप सारी खेळणी घेऊन येतात तेव्हा तो म्हणतो, 'मला खेळणी नको. मला तुम्ही हवे आहात.' बालक जाणत असतो की हे माझे वडील आहेत आणि त्याला त्यांचे प्रेमच फक्त पाहिजे असते.
तसेच ज्ञानी भक्ताला सुद्धा परमात्म्याचे प्रेमच हवे असते. त्याला अन्य काही नको असते.

ज्ञानी भक्त कसा असतो? माऊली म्हणतात,

ज्ञानी भक्त हा नित्ययुक्त असतो. केवळ संकटामध्ये अथवा काही कामनापूर्तीसाठी किंवा भगवंतांना जाणून घेण्यासाठी अशी त्याची भक्ती तेवढ्यापुरती नसते, तर भगवंतांचे समग्रपणे यथार्थ ज्ञान झाल्यावरही तो सतत त्यांच्या चिंतनामध्ये व्यग्र असतो. दुसरे कोणतीच आकर्षण त्याला त्यांच्यापासून दूर करत नाही, अशी त्याची एकनिष्ठ भक्ती असते आणि म्हणूनच ज्ञानी भक्त हा विशेष आहे.

ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात,

आर्त भक्त संकट असेपर्यंत भगवंतांचे स्मरण करतो. त्यानंतर तो त्यांना विसरूनही जाऊ शकतो. भगवंतांबद्दलची जिज्ञासा पूर्ण झाल्यानंतर जिज्ञासू भक्त ही त्यांना विसरून जाऊ शकतो. अर्थार्थी भक्त आपली इच्छा पूर्ण करण्यापुरते भगवंतांचे स्मरण करतो. इच्छा पूर्ती झाली की त्याला भगवंतांचे विस्मरण होते. एकदा एका जोडप्याला सिनेमाला जायचे होते. परंतु पार्किंगसाठी जागा मिळणार नाही असे वाटून पती नाही म्हणाला. पत्नीने देवाची प्रार्थना केली की आम्हाला एक तरी पार्किंग लॉट मिळू दे. शेवटी एकदाचे ते दोघे सिनेमागृहात गेले. योगायोगाने एकच पार्किंग शिल्लक होते, तेव्हा ते म्हणाले, 'अरेवा! आपल्याला एक पार्किंग मिळाले.' काम झाले, भगवंतांचा विसर पडला!

ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात,त्यात जो आर्त आहे, तो पीडेच्या निमित्ताने भक्ती करतो, व जो जिज्ञासु आहे तो जाणण्याकरताच भक्ति करतो. त्यातील तिसरा जो आहे तो अर्थप्राप्तीची इच्छा करतो. मग राहिलेल्या चौथ्याच्या ठिकाणी काहीच कर्तव्य नसते, म्हणून अर्जुना, जो ज्ञानी आहे तोच एक भक्त आहे असे समज. म्हणून आपापल्या हिताच्या इच्छेने वाटेल तो भक्त चिकटतो, परंतु मीच ज्याच्यावर प्रेम करतो असा त्यापैकी एक ज्ञानी भक्त होय. 

भगवंतांना केवळ भगवंतच जाणू शकतात. ज्ञानी भक्त भगवंतांना समग्रपणे जाणत असतो, त्यामुळे तो भगवंतस्वरूप बनतो. तो जाणून असतो की ज्ञानविज्ञानाचा पाया भक्तीच आहे. भक्ती शिवाय ज्ञान प्राप्त होत नाही आणि म्हणूनच ज्ञानी भक्त निरंतर भगवंतांचे स्मरण करतो. असा भक्त भगवंतांना सर्वात प्रिय आहे.

भक्ती आणि उपासना यामध्ये फरक आहे. अनेक जन्मांच्या साधनेनंतर भगवंतांची भक्ती प्राप्त होते. भक्ती प्राप्त होण्यासाठी जी पूजारुपी भक्ती केली जाते ती उपासना होय. ज्ञान प्राप्त झाल्यानंतर जी भक्ती प्राप्त होते ती ज्ञानोत्तर भक्ती होय. भगवंत म्हणजे माझे चैतन्यस्वरूप आहेत, अशी ती भक्ती होय.

अनेक जन्मांच्या साधनेनंतर तत्त्वज्ञान प्राप्त करून घेऊन शेवटी
हे सर्व विश्व म्हणजे वासुदेव होय असा निष्कर्ष काढून भगवंतांना शरण आलेला असा महात्मा अत्यंत दुर्लभ असतो. भगवंतांना प्राप्त करण्यासाठी, अनेक जन्म घ्यावे लागतात आणि ज्ञान मिळवावे लागते. जन्मजन्मांतरीची योगसाधना किंवा कर्मयोगाचे आचरण किंवा स्वाध्याय या सगळ्याचा परिपाक सरतेशेवटी ज्ञानप्राप्तीमध्ये होतो. आता हे ऐकून भीती वाटू शकेल की जन्मजन्मांतर म्हणजे किती जन्म? परंतु यामुळे घाबरून जायचं कारण नाही. जर का आपली पुरेशी साधना पूर्वीच्या जन्मांमध्ये झाली असेल तर कदाचित या जन्मीही आपल्याला ज्ञानप्राप्ती होऊ शकते असा सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवावा. आपले अनेक जन्म झाले आहेत व आपल्याला या जन्मीच भगवंतांना प्राप्त करण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. 

काहीही कार्याचा प्रारंभ करत असताना अशी प्रार्थना करत कार्य निर्विघ्नपणे पार पडण्यासाठी गणपतीचे पूजन केले जाते. तसेच धनप्राप्तीसाठी लक्ष्मी, बलप्राप्तीसाठी मारुती, शक्तीसाठी दुर्गा माता, कलांमध्ये प्राविण्य मिळावे म्हणून सरस्वती माता अशी विविध देवतांची वेगवेगळ्या इच्छापूर्तींसाठी उपासना केली जाते आणि मग गणपतीला दुर्वा आणि मोदक, मारुतीला रुई, शंकराला बेल, विष्णूला तुळस अशाप्रकारे ज्या ज्या देवतेला जे जे काही प्रिय आहे ते ते त्या देवतेला अर्पण केले जाते.

गणितातील एक सूत्र (formula) आहे: A = B, याचाच अर्थ असा
आपल्या वेगवेगळ्या कामनांना अनुसरून आपण भगवंतांची वेगवेगळ्या रूपांमध्ये पूजा करतो. आपण भगवंतांच्या त्या बाह्य रूपांत अडकतो, त्या रूपांना वेगळे मानतो आणि म्हणून आपण भगवंतांना शीघ्र प्राप्त करू शकत नाही.

आपल्या कामनापूर्तींसाठी ज्या देवतांची उपासना आपण ज्या श्रद्धेने  करतो, त्या देवतांबद्दल ती श्रद्धा साक्षात भगवंतच आपल्या मनात जागृत करत असतात. गणेशोत्सवात गणेशोपासना, नवरात्रीत दुर्गामाता, लक्ष्मीमाता, सरस्वतीमाता या मातृकांची उपासना, या सर्व उपासनानचे प्रेरणा स्रोत साक्षात भगवंत आहेत, ही मूलभूत बाब भगवंत स्वतः सांगत आहेत.

ज्याप्रमाणे बालकाचे हृदय माताच जाणते, बाळाच्या भुकेची, झोपेची, खेळाची जाणीव केवळ मातेलाच होते त्याचप्रमाणे आपल्या भक्ताची कामना जाणून त्याच्या अंतःकरणात त्या त्या देवतेच्या उपासनेची श्रद्धा जागृत करून त्या आराध्य देवतेची उपासना करण्याची प्रेरणा देणारे एकमेव स्वयं भगवंतच आहेत, हे गुपित भगवंत इथे प्रकट करतात. उदाहरणार्थ भक्ताची शक्ती सामर्थ्याची गरज ओळखून भगवंत त्याच्या अंतःकरणात हनुमंताची उपासना करण्याची प्रेरणा निर्माण करतात. वास्तविक हनुमंत हेही भगवंताचेच स्वरूप आहेत.

एखाद्या शासकीय कामासाठी आपल्याला संबंधित कार्यालयातच जावे लागते. जमिनीसंबंधीच्या कामासाठी त्या संबंधित कार्यालयात गेलो तरच आपले काम होऊ शकते. त्याऐवजी आपण पोलीस कमिशनरच्या कार्यालयात गेलो तर आपले काम होऊ शकणार नाही. या कामासाठी थेट पंतप्रधानांकडे जाण्यातही काही हशील नाही. त्याप्रमाणे कोणत्या इच्छेसाठी कोणत्या देवतेची उपासना करायची याची अचूक प्रेरणा भगवंत स्वतः आपल्या हृदयात निर्माण करत असतात.

आपल्या घरात मीटरमध्ये जी वीज येते ती कशी येते? जिथे वीजनिर्मिती केंद्र आहे तिथे ती निर्माण होते. तेथून मुख्य जनित्रातून (generator) मधून रोहित्राद्वारे (transformer) खांबांवरून जाणाऱ्या तारांमधून घरातील मीटरपर्यंत पोहोचते. या मीटरद्वारे घरात येणारी वीज वेगवेगळ्या खोल्यात जोडलेल्या विजेच्या दिव्यांमधून प्रकाश देते. आपण घरात आपल्याला जेवढ्या विद्युत दाबाची (voltage) गरज आहे त्यानुसारच वीज घेतो. ही वीज तर प्रामुख्याने जनित्रातून आलेली असते हीच बाब आपण विसरत असतो. त्याचप्रमाणे आपल्याला उपासना करण्याची प्रेरणा देणारा भगवंत आणि आपण ज्याची उपासना करतो ते भगवंताचे रूप दोन्हीही एकच आहेत या बाबी ध्यानात ठेवल्या पाहिजेत. इथे अजून एक महत्त्वपूर्ण बाब लक्षात घेतली पाहिजे. आपण ज्या आराध्य देवतेची उपासना करतो केवळ त्याच रूपाला सामर्थ्यशाली मानतो. अन्य देवता गौण समजतो. हा आपपरभाव सोडून भगवंत एकच आहे हा भाव मनी ठेवावा.

सर्व देव हे देखील भगवंतांचीच रूपे आहेत. भगवंत वेगवेगळ्या देवांच्या रूपात प्रकट झाले आहेत. देवांची पूजा करण्यासोबतच, आपण हे देखील जाणून घेतले पाहिजे की ते देवाचे कार्य करत आहेत. सर्व देवांबद्दल तसेच सर्व धर्मांबद्दल समादर (समान आदर) असला पाहिजे. 

साधक त्या श्रद्धेने युक्त होऊन त्या देवतेचे पूजन करून त्या देवतेकडून भगवंतांनीच निश्चित केलेले त्याच्या इच्छेचे फळ निश्चितपणे मिळवितो. कलेक्टरसारख्या अनेक व्यक्तींना राष्ट्रपती वेगवेगळे अधिकार देत असतात. तसेच देवतांना भगवंत अधिकार देतात. त्यांच्याकरवी साधकांच्या उपासनेचे योग्य ते तात्कालिक फळ देतात. पण त्या फलप्राप्तीतून चिरस्थायी लाभ होतात का?

ही फळं चिरस्थायी नसतात. कारण त्या भौतिक सुखाचा लाभ देणार्‍या फळांमधून मिळणारे सुख चिरस्थायी नसते. भौतिक सुखाची एक कामना पूर्ण झाली तरी त्यानंतर अशा इतर अनेक भौतिक कामना निर्माण होतच रहातात. भौतिक सुखांना आरंभ आणि अंत असतो. भगवंतांचे भक्त भगवंतांनाच प्राप्त करून घेतात. भगवंतांची प्राप्ती म्हणजे सच्चिदानंद! आनंद चिरस्थायी असतो. त्याला आरंभ आणि अंत नसतो. 

आपण सामान्य माणसं परमात्म्याचे परम स्वरूप न जाणता फक्त त्याचे रूप बघून तेच सत्य आहे असे समजून घेतो. ज्या रूपात आपण त्याला बघतो ते रूप मात्र सत्य आणि बाकी सगळं मिथ्या आहे असे आपण समजतो. भगवंताचे कुठलेही रूप परमात्म्याचे स्वरूप आहे ही गोष्ट आपण समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.

अलिकडे इमारतींवर परावर्तक काचा बसवता. या काचेवर विशेष लेप असतो, जो प्रकाशास आणि उष्णतेला परावर्तित करतो. त्यामुळे, या काचेतून जास्त प्रकाश आत प्रवेश करत नाही आणि इमारतीचे तापमान कमी राहते,  ग्लास म्हणतात या काचेचा चष्मा जे लोक लावतात त्यांना बाहेरचे जग दिसू शकते परंतु इतर लोकांना मात्र चष्मा घालणाऱ्याचे डोळे दिसू शकत नाहीत. भगवंतांची माया या परावर्तक काचेसमान असते. मायेमुळे आपण त्यांना पाहू शकत नाही.

भगवान श्रीराम, भगवान श्रीकृष्ण यांना व्यक्तीच्या रूपात न पाहता त्यांचा परमभाव, त्यांचे अंतरंग पहावे. आपण म्हणतो,परंतु हे केवळ बोलण्यापुरते असते. आपण गुरूमध्ये खरोखरच परब्रह्म बघतो का याचे आपणच चिंतन करणे आवश्यक आहे.

सर्वांना भगवंतांचे ज्ञान होत नाही, कारण गुणांनी युक्त अशा मायेने हे सर्व जग आच्छादलेले असल्यामुळे जगाच्या दृष्टीने भगवंत लपलेले आहेत, सर्वांना प्रत्यक्ष दिसत नाहीत, म्हणूनच हे मूढ लोक जन्मरहित व नाशरहित अशा भगवंतांना जाणत नाहीत, ते भगवंतांना जन्मणारा-मरणारा आहे, असे समजतात. ही भगवंतांची माया अशी आहे की यशोदा मैय्यालाही त्यांनी विश्वरूपदर्शन दिले, तथापि पुन्हा तिला मायेने झाकले, अन्यथा मैया आपल्या कान्ह्यावर मातृप्रेमाचा वर्षाव करण्याऐवजी कान्ह्यातील परमात्म्याची पूजा करू लागली असती.

भगवंतांनी अर्जुनाला विश्वरूपदर्शन दिले तेव्हा स्वतःची ओळख दिली होती, कालोऽस्मि (मी काळ आहे.) पूर्वी होऊन गेलेल्या, सध्या अस्तित्वात असलेल्या आणि पुढे होणाऱ्या सर्व सजीवांना भगवंत जाणतात. पण श्रद्धा व भक्ती नसलेला कोणीही भगवंतांना जाणत नाही.

आता वैज्ञानिक युगात ही गोष्ट कशी पटेल? तथापि आईन्स्टाईननेच एक सिद्धांत मांडला होता. एका लांबलचक आगगाडीची कल्पना करा, जिच्या ड्रायव्हरने हिरवा दिवा दाखवला तर गार्डाला तो दिवा दिसायला दोन महिन्यांचा अवधी लागेल इतकी ती गाडी लांबलचक आहे. आता जो कोणी अशा ठिकाणी उभा आहे जिथून त्याला इंजिन आणि गार्डाचा डबा दोन्ही दिसू शकत आहेत तर एकाच वेळी तो भूतकाळ (ड्रायव्हरने दाखवलेला हिरवा दिवा) आणि भविष्यकाळ (गार्ड पहाणार असलेला हिरवा दिवा) वर्तमानातच बघणार नाही का?

परंतु कोणीही मला जाणत नाही असे भगवंत का म्हणतात? ज्ञानी भक्त तर भगवंतांना जाणतो ना? ज्ञानी भक्त भगवंतांना जाणतो कारण तो भगवंतांच्या परमभावाला प्राप्त झालेला असतो. आकाशाची लांबी रुंदी आकाशच जाणू शकते. त्याचप्रमाणे परमात्म्याचे स्वरूप परमात्माच जाणू शकतो आणि ज्याने परमात्म्याच्या भक्तीची प्राप्ती केलेली आहे, तो ज्ञानी भक्त स्वतःच परमात्मास्वरूप झालेला आहे त्यामुळे तो त्यांना जाणू शकतो अन्य कोणीही जाणू शकत नाहीत.

जीवनातील द्वंद्व म्हणजे जीवनातील परस्परविरोधी परिस्थिती. संसारात इच्छा किंवा द्वेष, आवड किंवा नावड यांमुळे उत्पन्न झालेल्या सुख-दु:ख किंवा मान-अपमान इत्यादी द्वंद्वांमुळे सर्व सजीव अत्यंत संमोहित होतात. संमोहित म्हणजे काय? आपण सिनेमा बघतो. त्यात इतके एकरूप होतो की दुःखद प्रसंग आला तर डोळ्यात अश्रू येतात. खलनायक नायिकेला त्रास देत असेल तर आपले हात त्वेषाने त्याला मारायला शिवशिवत असतात आणि शेवटी नायक-नायिकेचे मिलन झाले की आपल्यालाच अतिशय आनंद होत असतो. आपल्याला माहीत असते की हे सगळे खोटे आहे तरी आपण त्यात इतके रंगून जातो. ही संमोहित अवस्था असते! जीवनामध्ये आपल्या इच्छा किंवा द्वेष, आवड किंवा नावड यांच्यामुळे आपण असेच संमोहित होतो आणि आपल्याला वास्तवाचे भान राहत नाही.

निष्कामभावाने श्रेष्ठ कर्मांचे आचरण करणाऱ्या ज्या पुरुषांचे पाप नष्ट झाले आहे, ते राग-द्वेष यांनी उत्पन्न होणाऱ्या द्वंद्वरूप मोहापासून मुक्त असलेले दृढनिश्चयी भक्त भगवंतांची भक्ती करतात. कोणत्याच बाह्य आकर्षणाचा दृढनिश्चयी भक्तांवर काहीही परिणाम होत नाही. त्यांच्या जीवनाचे परमेश्वर प्राप्तीचे असे एकच ध्येय असते व त्याकडे ते मार्गक्रमणा करीत असतात. आपल्या दृढनिश्चयामुळे जीवनातील सर्व द्वंद्वापासून ते मुक्त असतात. ते सतत निष्काम भावाने आपली कर्मे करीत राहतात, त्यांना स्वतःसाठी काही नको असते. परमात्म्याची प्राप्ती हेच ध्येय असलेल्या व त्यांचेच भजन करणाऱ्या अशा भक्तांची सारी पापे नष्ट होतात.

जे भगवंतांना शरण येऊन वार्धक्य व मरण यांपासून म्हणजेच जन्ममृत्यूरुपी या भवसागरातून मुक्त होण्याचा प्रयत्न करतात, ज्यांच्याकडे कामासक्ती नसून ध्येयासक्ती असते, ते लोक ब्रह्म, संपूर्ण आत्मज्ञान आणि संपूर्ण कर्म जाणतात.

भारतमातेला स्वतंत्र करण्याची उत्कटतेने कामना बाळगणारे क्रांतिकारक मृत्यू समीप असतानाही विचलित झाले नाहीत कारण ते त्यांच्या ध्येयाशी समर्पित होते आणि दृढनिश्चयी होते.

या श्लोकात भगवंतांनी अधिभूत, अधिदैव व अधियज्ञ आदी नव्या पारिभाषिक संज्ञा वापरलेल्या आहेत. कुठल्याही शास्त्राची एक परिभाषा असते. ती समजून घेण्यासाठी त्यातील पारिभाषिक शब्द आणि त्यांचे अर्थ समजून घ्यावे लागतात. या पुढील अक्षरब्रह्मयोग या आठव्या अध्यायाच्या पहिल्या श्लोकात अर्जुन भगवंतांना याच संज्ञाबद्दल विचारणा करणार आहे, तेव्हा भगवंत याबद्दल संपूर्ण स्पष्टीकरण देतीलच. तूर्तास हा सातवा अध्याय इथेच समाप्त होत आहे.


प्रश्न 
राधेश्याम जी:- भगवंतांना शरण जावे असे आपण वारंवार ऐकत म्हणत आलो आहोत पण ही शरणागती नेमकी कशी असते?
उत्तर:- शरणागती ही केवळ एकदाच खऱ्या अर्थाने शरणागती होते, ज्यावेळी आपल्या मनात सर्व काही सोडून मला फक्त भगवंतच हवे ही भावना असते आणि आपण स्वतःला संपूर्णपणे भगवंतांच्या हवाली केलेली असते. भगवंत जे काही करतील ते होईल या भावनेने जेव्हा आपण आपले कर्तव्य कर्म करत असतो, तेव्हा ती संपूर्ण शरणागती (ज्याला प्रपत्ती म्हणतात) ती असते. अन्यथा आपण वारंवार शरण जात असतो पण ते आपल्या कामनापूर्तीसाठी असते. एखाद्या  नेहमी आपले व्यसन सोडणार्‍या व्यसनाधीन व्यक्तीच्या व्यसनमुक्तीप्रमाणे तात्कालिक शरणागती असते. आपण जेव्हा भगवत्प्राप्तीसाठी शरणागत होतो तेव्हा खऱ्या अर्थाने संपूर्णपणे शरणागत होतो. मग वारंवार शरण जायला लागत नाही. 

प्रश्न 
वीणा जी:- आपण आर्त, जिज्ञासू, अर्थार्थी असे भक्तांचे प्रकार सांगितलेले आहेत. मी माझ्या खोलीमध्ये सर्वत्र श्रीकृष्णाचे फोटो लावलेले आहेत आणि त्याची चिंतन करतच माझी सर्व कामे सुरू असतात. माझी भक्ती कशा प्रकारची म्हणावी?
उत्तर:- बाराव्या अध्यायात सांगितल्याप्रमाणे जर आपण आपले संपूर्ण कर्तव्यकर्म भगवंतांचेच काम करत असल्याप्रमाणे भगवंतांना साक्षी ठेवून करत असलो आणि त्या कर्माचे कर्तेपण सोडून देऊन त्या कर्माचे फळ भगवंतांनाच अर्पण करत असलो तर ती संपूर्ण शरणागती आहे. तुम्ही तशा प्रकारची भक्ती करण्याचा प्रयत्न करत असलात तर ते चांगलेच आहे.

प्रश्न 
दीनू जी:- आर्त या शब्दाचा अर्थ काय? आर्त म्हणजे स्मरण असते का?
उत्तर:- जेव्हा मनुष्य अशा काही गहन संकटात सापडतो, ज्यातून सुटका होण्यासाठी त्याचे बळ अपुरे असते आणि त्याला सुटकेसाठी अन्य काहीही मार्ग नसतो तेव्हा तो निर्वाणीचा उपाय म्हणून भगवंतांना तळमळीने पुकारतो, अशा भक्तीला आर्त भक्ती म्हणतात. ही भक्ती ही वाईट म्हणता येत नाही, निदान ह्या निमित्ताने तरी भगवंतांची आठवण होते.

प्रश्न 
रजनीश जी:- भगवंत म्हणतात की त्यांच्यापासूनच गुण निर्माण झालेले आहेत पण त्या गुणांमध्ये ते नाहीत. यातून आपण काय बोध घ्यायचा आहे?
उत्तर:- समुद्राच्या पाण्यामध्ये वाऱ्यामुळे ऊर्जा येण्याने लाट निर्माण होते, ही समुद्राच्या पृष्ठभागावर तयार होणारी एक अस्थायी हालचाल आहे, अशा लाटा म्हणजे समुद्र नसतो तर समुद्राचे पाणी म्हणजे समुद्र असतो. त्याचप्रमाणे गुण भगवंतांपासून निर्माण झाले असले तरी त्या गुणांमध्ये भगवंत नसतात, ते गुणांच्या पलिकडे, गुणातीत असतात. चौदाव्या अध्यायात भगवंतांनी अर्जुनाला व आपल्याला गुणातीत व्हायला सांगितले आहे कारण जो गुणातीत झाला तो व्यक्ती न रहाता जणू परमात्मा बनतो.

प्रश्न 
दीप्ती जी:- भगवंत आपल्या सर्वांमध्ये आहेत, आपल्याला पाहू शकतात पण तरीही आपण भगवंत नाही हे कृपया स्पष्ट करावे.
उत्तर:- मघाशी आपण समुद्र आणि लाटांची चर्चा केली. तेच उदाहरण घेऊ या. आपण समुद्रात निर्माण होणाऱ्या लाटांप्रमाणे भगवंतांपासून निर्माण झालो तरी भगवंत गुणातीत असल्यामुळे आपल्यापेक्षा श्रेष्ठ आहेत. दुसरे असे की संकटसमयी आपल्याला भगवंतांचे स्मरण बळ देते. मन कुविचारांपासून मुक्त करण्यासाठी भगवंतांचे नामस्मरण सहाय्यक ठरते. यावरून आपण भगवंत नाही हे लक्षात येते.


समारोपाच्या प्रार्थनेने सत्राची सांगता झाली.