विवेचन सारांश

सात्विक, राजसी आणि तामसी श्रद्धा

भगवद्गीतेच्या चौदाव्या अध्यायात सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांचे सविस्तर वर्णन आलेले आहे. बाराव्या अध्यायात भगवंत भक्ती समजवतात. सोळावा अध्याय दैवी संपत्ती आणि आसुरी संपत्तीचे वर्णन करणारा आहे. दुसरा अध्याय सांख्ययोग सांगतो. तिसऱ्या अध्यायात कर्मयोग सांगितला आहे. सोळाव्या अध्यायाच्या शेवटी भगवंत अर्जुनाला सांगतात की तू शास्त्राचे नियम सोडून वागू नकोस कारण शास्त्रविधीने नेमलेले कर्मच करणे योग्य आहे.
याचाच आधार घेऊन अर्जुनाने भगवंताला विचारले, हे कृष्णा! जी माणसे शास्त्रविधीला सोडून श्रद्धेने भगवंताला पूजतात, त्यांची निष्ठा कोणत्या प्रकारची असते? सात्विक, राजसी की तामसी? शास्त्र म्हणजेच आपले वेद आणि उपनिषद. त्यांना सोडून जो पूजाअर्चा करतो किंवा जे या शास्त्राला जाणतच नाहीत त्यांची निष्ठा कशी असते? वेद आणि उपनिषद म्हणजेच शास्त्र समजणे एका जन्मात तरी शक्य होणार नाही. त्यासाठी आपल्याला अनेक जन्म घालवावे लागतील. यासाठी आपल्या संविधानाचे उदाहरण दिले आहे. पूर्ण संविधान म्हणजे काय हे आपल्याला कोणालाच माहिती नाही. मात्र संविधानात सांगितलेल्या नियमानुसार आपण वागत असतो. त्यात सांगितलेले सर्वच नियम आपल्याला माहीत असतात असे नाही. काही वेळा जवळच्या रस्त्याने जाण्यासाठी आपण नियमांचे उल्लंघन करतो पण याचा अर्थ असा नाही की आपल्यामध्ये देशभक्ती नाही.
अर्जुन अशाच प्रकारे रणांगणावर संभ्रमावस्थेत आहे. तो म्हणतो की मी आप्तजनांची, गुरूंची हत्या करणार आहे. भगवंता तुझ्या सांगण्यानुसार जर मी हे केले तर मी कोणत्या प्रकारचा आहे? सात्विक, राजसी की तामसी? या युद्धप्रसंगी पांडवांचा मामा शल्य कौरवांच्या बाजूने होता. तो दुर्योधनाचा मित्र असल्याने त्याने दारू पाजून त्याला आपल्या बाजूने केले होते. तुझ्या बाजूने मी लढेन असे वचन शल्य दुर्योधनाला देतो मात्र त्याने त्यावेळी दोन अटी ठेवल्या होत्या. पहिली अट म्हणजे रथाचे सारथ्य मी जरूर करेन पण त्यामध्ये तू कोणताही सल्ला द्यायचा नाही. दुसरी अट अशी होती की रथ चालवणे सोडून इतर कोणतेही काम मी करणार नाही. अर्जुनाकडून कर्णाचा वध करवताना श्रीकृष्णाने नेमक्या याच दोन अटींचा आधार घेतला. 
जेव्हा कर्णाच्या रथाचे चाक युद्धभूमीवर ज्या ठिकाणी सहा लोकांनी मिळून अभिमन्यूला मारले होते, नेमके त्याच ठिकाणी ते रुतले तेव्हा कृष्ण शल्याला म्हणाला की तू पांडवांचा मामा आहेस. रथाचे सारथ्य करताना तू फक्त बोलत रहा. बोलता बोलता सुरुवातीला तो म्हणाला की आजची तिथी योग्य नाही. आज आपण युद्ध केले तर नक्कीच आपला पराभव होईल. त्यानंतर तो म्हणाला, आज आपले घोडे व्यवस्थित चालणार नाहीत. बोलता बोलता चाक जेव्हा चिखलात रुतले तेव्हा कर्ण शल्याला म्हणाला की तू मला चाक काढण्यास मदत कर. शल्याने अटीची आठवण करून दिली. कृष्ण अर्जुनाला म्हणाला की तू आता कर्णाला बाण मार. याप्रसंगी तो संकटात असताना बाण मारणे धर्माच्या विरुद्ध होईल असे अर्जुन म्हणाला. तेव्हा श्रीकृष्णाने कर्णाच्या अधर्माच्या कृत्यांची अर्जुनाला आठवण करून दिली.  कृष्णाच्या सांगण्यावरून अर्जुनाने कर्णाला बाण मारला. कर्ण त्या ठिकाणी मृत्यू पावला.
याप्रसंगी हसत हसत भगवान कृष्ण अर्जुनाला उपदेश करतात आणि त्याच्याकडून कार्य करून घेतात. यावरून आपण कोणत्याही प्रसंगी आपल्या चेहऱ्यावरचे हास्य जाऊ देऊ नये हे शिकायला हवे. कृष्णाच्या नीतीनुसार जर आपण वागलो तर आपल्याला संसार करणे सोपे होते. भगवान बुद्ध निवृत्तीच्या मार्गाचे पुरस्कर्ते होते. पण निवृत्तीपेक्षा भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला  सांगतात, तू क्षत्रिय असल्याने क्षत्रियाचा धर्म युद्ध करणे हा आहे. तुझ्या भाग्यानेच युद्धाचा प्रसंग तुझ्यासमोर आहे. आता तू  भागो नही जागो  यानुसार वाग. 
एवढे सगळे ऐकल्यावर सुद्धा अर्जुन कृष्णाला म्हणतो मी सर्व योग जाणले परंतु मला शास्त्र समजत नाही. अर्जुनाच्या प्रश्नाला उत्तर भगवंत पुढील श्लोकात देतात.

त्रिविधा भवति श्रद्धा - तीन प्रकारची श्रद्धा असते.
देहिनां सा स्वभावजा - मनुष्य देहधारी  असल्याने स्वभावाने उत्पन्न असलेल्या श्रद्धा सात्त्विक, राजसी आणि तामसी या तीन प्रकारच्या असतात, हेअर्जुन, तू आता  ऐक. रणांगणावर शास्त्र समजून घेणे कठीण आहे. आपल्या जीवनातही प्रत्येक प्रसंगी आपण युद्धाला सामोरे जात असतो. प्रत्येक वेळी अतिशय कठीण प्रसंगात विवेकाने वागणे आवश्यक असते. हिमालयात बरीच वर्षे तप करणारा संन्यासी जेव्हा कुंभमेळ्यासाठी येतो, तेव्हा गंगा स्नान करण्यासाठी जातांना त्याच्या पायावर एखाद्या व्यक्तीचा बूट पडल्यावर तो संतापतो. तो संन्यासी क्रोध आणि अहंकाराने त्या व्यक्तीला म्हणतो की मी कोण आहे हे तू अजून ओळखले नाहीस. तुझा पाय एवढे वर्ष तप केलेल्या संन्याशाला लागतो याचे तुला काहीच कसे वाटत नाही? याचा अर्थ एवढे वर्ष तप केल्यावर सुद्धा तो सात्त्विक न राहता क्रोध आणि अहंकारामुळे तामसी बनतो. प्रत्येकाच्या स्वभावानुसार ही श्रद्धा ठरत असते.

हे भारता! सर्व माणसांची श्रद्धा त्यांच्या अंतःकरणानुसार असते. आपले अंतःकरण पवित्र असायला हवे. भरपूर धनार्जन केले, पुण्य कमावले पण मन जर साफ नसेल तर मृत्यूनंतर पुन्हा जन्म घेणे क्रमप्राप्त होते. आद्य शंकराचार्य म्हणूनच आपल्या चर्पटपंजरीत म्हणतात -
भज गोविंदम् भज गोविंदम् भजगोविंदम् मूढमते l  तू सतत भगवंताचे नामस्मरण कर. मृत्यूनंतर जर मोक्ष प्राप्त करायचा असेल वा सुयोग्य योनीत जन्म घ्यायचा असेल तर आपल्या मनाला बदललावे लागेल. मन पूर्णपणे भक्ती रसात बुडवावे. जसे आपले मन तशी आपली श्रद्धा असते.

पूर्वजांकडून बरेच वेळा आपल्याला जशा चांगल्या गोष्टी मिळतात तशाच काही वाईट गोष्टीही मिळत असतात. एकाच घरात एकाच आईची दोन मुले वेगवेगळ्या स्वभावाची असतात. मोठा मुलगा विनयी नम्र स्वभावाचा असतो. तो येता जाता सर्व मोठ्यांना नमस्कार करतो. त्याच घरातला लहान मुलगा कधीही नम्रतेने वागत नाही. वास्तविक आई दोन्ही मुलांवर सारखेच संस्कार करत असते. तीच गोष्ट आपल्या गुणाविषयी असते. सात्त्विक गुणाबरोबरच काही प्रमाणात तामसी गुणही आवश्यक असतो. झोप तामसी गुणात येते. दिवसभर थकल्यावर रात्री झोप आवश्यक आहे. मात्र त्याचे प्रमाण योग्य असावे. वृद्धांना सहा तास झोप पुरेशी असते. बालकांना आठ तास झोप लागते. गीतेत म्हंटले आहे  समत्वम् योग उच्यते  यानुसार आपण आचरण करावे. भगवद्गीता ऐकूनही आपल्यात बदल होत नसेल तर काय उपयोग.

आपण जसे भोजन घेऊ तसे आपले मन बनते. जसा आपला स्वभाव जसे आपले अंतःकरण त्यानुसार आपली श्रद्धा असते.

यजन्ते सात्त्विका देवान्  सात्त्विक लोक देवाची पूजा करतात.
यक्ष रक्षांसी राजसा:  यक्ष गंधर्व यांचे पूजन राजसी लोक करतात. कुबेर यक्ष आहे. हे लोक राक्षसांची पूजा करतात. राक्षसी ही वृत्ती आहे.
तामसी लोक प्रेत आणि भूतगणांची पूजा करतात. एकाच घरात तीन प्रकारचे लोक असू शकतात. रामायणात याचे उत्तम उदाहरण दिले आहे. रावण हा अतिशय पराक्रमी आणि जन्माने ब्राह्मण म्हणून जन्माला आलेला विद्वान आहे. पण तो राजसी स्वभावाचा असल्याने राजसी वृत्तीचा आहे. आपल्या गरजा वाढणे ही राक्षसी वृत्ती आहे. ज्याच्या गरजा कमी तो सात्त्विक स्वभावाचा असतो. कुंभकर्ण तामसी आहे. तो सहा महिने झोपतो. सतत खाणे असल्याने त्याला झोप प्रिय आहे. रावणाचा भाऊ विभीषण सात्त्विक आहे. तो त्याचा सर्व वेळ वेदाचे अध्ययन, पूजा -अर्चा यामध्ये घालवतो. त्याच्या मुखात राम नाम आहे. हनुमानाने म्हणूनच बिभीषणाशी मैत्री केली. अशाप्रकारे आपल्याला एकाच घरात तीन प्रकारच्या श्रद्धा बघायला मिळतात.

काही माणसे शास्त्रविधीला सोडून अतिशय कठीण असे तप करतात. हातात कापूर घेऊन तो जाळणे, उपाशी राहून एका पायावर उभे राहून भगवंताला आळवणे या गोष्टी करताना त्यांच्यात दंभ, अहंकार, कामना, आसक्ती आणि बळाचा अभिमान पूर्णपणे भरलेला असतो.

तप करतांना आपल्या शरीराला आणि शरीरात असणाऱ्या मन इंद्रिये या रूपात असलेल्या आकाशादि पाच भूतांना आणि अंतःकरणात राहणाऱ्या भगवंताला कृश करणारे हे लोक आसुरी स्वभावाचे असतात. त्यांच्या कृती अत्यंत क्लेशदायक असतात. अग्नीवर चालणे, हातात कापूर घेऊन आरती करणे इत्यादी गोष्टी ते करतात. शास्त्र विरुद्ध घोर उपास करून ते अंतर्मनातील भगवंताला क्लेश देतात.
यानंतरच्या श्लोकात भगवान आहार, यज्ञ, दान आणि तप सविस्तरपणे सांगतात. प्रथम आहारातील श्रद्धे विषयी भगवान सांगतात.

भगवान म्हणतात भोजन घेण्याच्या सवयीनुसार त्याचे तीन प्रकार आहेत. सात्त्विक राजसी आणि तामसी. तसेच यज्ञ दान आणि तप हे तीन प्रकारचे असतात. त्याविषयी भगवान आपल्याला सविस्तरपणे सांगणार आहेत.

आपल्याला कशा प्रकारचे भोजन आवडते याची आपण स्वतःच परीक्षा करू शकतो आणि त्यानुसार आहार सात्त्विक आहे कि तामसी आहे हे ठरवता येते. आयुष्य, बुद्धी, बळ, आरोग्य, सुख आणि प्रीती वाढवणारे रसयुक्त, स्निग्ध पदार्थ जसे आहारात तूप लोणी यांचा समावेश असणे, स्थिर राहणारे, (म्हणजे जे अन्न शरीरात दीर्घ काळ टिकते त्याला स्थिर राहणारे म्हणतात.) स्वभावतः मनाला प्रिय वाटणारे अन्न सात्त्विक पुरुषांना प्रिय असते.

कडू, आंबट, खारट, फार गरम, तिखट, कोरडे, जळजळणारे आणि दुःख काळजी आणि रोग उत्पन्न करणारे अन्न राजसी लोकांना आवडते. बरेच लोक चहा खूप गरम पितात. त्याने जिभेला चटके बसले तरी चालते. खूप मसालेदार पदार्थ सुरुवातीला जिभेला आवडतात पण ते शरीरात जळजळ निर्माण करतात. हीच गोष्ट कोरड्या पदार्थांच्या बद्दलही असते.
महाराष्ट्रातील लोकांचा मिसळ हा अत्यंत आवडता पदार्थ आहे. मिसळ आणि पाव घेऊन मिसळीवर तिखट रंगाचा तवंग असलेला लोकांना आवडतो. कोल्हापुरात तर एकदा एक परदेशी माणूस हॉटेलमध्ये आला. टॉयलेट मध्ये गेल्यावर तो म्हणाला तुम्ही टिश्यु  पेपर ठेवत नाही का? आमच्या देशात तो आवश्यक आहे. त्याने कोल्हापुरातील मिसळ खाल्ल्यानंतर त्याला चार ते पाच वेळा टॉयलेटला जावे लागले. आग आग झाल्यावर तेथील मालकाने सांगितले की तुम्हाला थंड वाटावे म्हणून आम्ही पाण्याचा वापर करतो टिश्यु वापरत नाही. तिखट, जळजळणारे पदार्थ खाणे शक्यतो आपण टाळावे.

यातयामं -  अर्धे कच्चे 
गतरसं - रस नसलेले
पूति पर्युषितं- दुर्गंध येणारे आणि शिळे अन्न 
उच्छीष्ठ - उष्टे.या प्रकारचे सर्व अन्न तामसी लोकांना आवडते. ते अपवित्र असते. आपण प्रयत्नाने तामसी आहाराकडून सात्त्विक आहाराकडे सहज वळू शकतो. सात्त्विक आहार घेतल्यास आपण नक्कीच सात्त्विकतेकडे जाऊ शकतो.

विवेचनानंतर प्रश्नोत्तरांना सुरुवात झाली.
प्रश्न उत्तरे :-
१- रीना दीदी - तामसी आहारात तुम्ही शिळे खाऊ नका असे म्हणता पण गृहिणीला शिळे अन्न फेकण्यापेक्षा ते खावे लागते. अशावेळी गृहिणीने काय करावे?
उत्तर- शिळे अन्न खाताना गृहिणीचा असा भाव असतो की अन्नाचा अपव्यय होऊ नये आणि शिळे अन्न खाऊन इतरांना त्रास होऊ नये. भाव बरोबर आहे पण जेवढे अन्न लागते तेवढेच शिजवावे. आवडीने शिळे अन्न खाणे चुकीचे आहे. अन्न राहिलेच तर ते कुत्र्याला द्यावे. 
हॉटेलमध्येही आधीचं ग्रेव्ही तयार केलेली असते. त्यामधील शिजवलेल्या भाज्या खाऊन माणूस तामसी बनतो.

२- रीता दीदी - सुतक लागले असताना गीता वाचल्याने घराची शुद्धी होते पण जे लोक घरापासून दूर आहेत त्यांनीही गीता वाचावी का?
उत्तर- गीता वाचल्यावर आपल्याला कळते की आत्मा अमर आहे. आपले विचार सुधारण्यासाठी नक्कीच गीता वाचावी.
सुतकप्रसंगी एकादशी करावी का?
एकादशीचा उपास आपण करू शकतो. मंत्र म्हणू शकतो. फक्त मंदिरात मात्र या दिवसात जाऊ नये.

३- आदर्श भैय्या - एखादी व्यक्ती तामसी स्वभावाची असूनही सात्त्विक पण असू शकते का?
उत्तर-  सत्त्व, रज आणि तम हे तिन्ही गुण प्रकृतीपासून प्राप्त होतात. हे तिन्ही जीवनात आवश्यक आहेत पण त्याचे संतुलन ठेवायला हवे. आपल्या विवेकाने प्रयत्नाने आपण त्यांच्यावर नियंत्रण ठेवू शकतो आणि तामसी मधून सात्त्विकतेकडे जाऊ शकतो.

४- रिचा दीदी - आपण सकाळी भोजन तयार करतो आणि रात्री जर ते खाल्ले तर ते कोणत्या प्रकारचे असते?
उत्तर- अन्न जर फ्रीज बाहेर ठेवले तर त्यामध्ये बॅक्टेरियांची वाढ होऊन ते खराब होऊ शकते. हवामानानुसार हे घडत असते. हिवाळ्यात बराच वेळ पर्यंत अन्न चांगले राहू शकते. मात्र सूर्यास्तापूर्वी अन्नाचे ग्रहण करावे. फार उशिरा रात्री ते खाऊ नये.
आम्ही नैवेद्यात कांदे वापरत नाही. पण कांदे मात्र खाल्ले जातात ते कसे सुटावे?
उत्तर- तसे बघता कांदे औषधी आहेत. प्रमाणामध्ये आहारात त्यांचा वापर करायला हरकत नाही.

प्रश्नोत्तरानंतर समापन प्रार्थना आणि हनुमान चालीसाने या विवेचनाची सांगता झाली.
।।श्रीकृष्णार्पणमस्तु।।