विवेचन सारांश

​સ્થિતપ્રજ્ઞના લક્ષણો

આ પણ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ શ્લોક છે. યોગની પહેલી વ્યાખ્યા આપણે જોઈ. “समत्वं योग उच्यते”. સમત્વ દ્રષ્ટિ એ યોગ છે. અને યોગની બીજી વ્યાખ્યા છે, “योगः कर्मसु कौशलम्”.  

ભગવાન કહે છે જેની બુદ્ધિએ સમત્વ પ્રાપ્ત કરી લીધું છે,તે સુકૃત-નિષ્કૃત, યશ-અપયશ, સફળતા-નિષ્ફળતા, બંનેનો ત્યાગ કરે છે.
ત્યાગ કરે છે એટલે શું? ક્યાંય પણ જઈને તેને છોડતો નથી. કર્મ તો કરે છે, પરંતુ તેના પરિણામને મનથી ધોઈ નાખે છે, તેનો ત્યાગ કરે છે. મનને તેના મનોવૈજ્ઞાનિક પરિણામથી મુક્ત કરી દે છે. બંને પરિણામો છે. જ્યારે કર્મ સિદ્ધ થાય છે ત્યારે યશ મળે છે, ત્યારે આપણું વ્યક્તિત્વ તેનાથી પ્રભાવિત થાય છે. અને જો કર્મ સિદ્ધ થતું નથી અને અપયશ મળે છે, તો તેનાથી પણ આપણું વ્યક્તિત્વ પ્રભાવિત થાય છે. આપણે શોકમગ્ન થઈ જઈએ છીએ અને હતાશામાં સરી પડીએ છીએ.
અહીં ફક્ત દુષ્કૃત અથવા તો અપયશને છોડવાની વાત નથી, ભગવાન કહે છે બંનેને છોડવાના છે. સિદ્ધ અને અસિદ્ધ, યશ અને અપયશ, બંનેથી વ્યક્તિત્વ પ્રભાવિત થાય છે. એટલે ભગવાન કહે છે, જેણે સમત્વરૂપી બુદ્ધિનો સ્વીકાર કર્યો છે, જેના જીવનમાં આ સમત્વ ઉત્પન્ન થઈ ગયું, તે સુકૃત અને દુષ્કૃત બંને કર્મોનો ત્યાગ કરે છે. ત્યાગ કરે છે એટલે કે મનમાંથી તેને કાઢીને અથવા તો મનને તેના પ્રભાવથી દૂર કરીને પોતાની જીવનયાત્રા આગળ વધારે છે અને એટલે તે આ બંનેમાં અટકતો નથી. આપણે અટકી જઈએ છીએ. ભગવાન કહે છે, અટકવાનું નથી. આ જીવનનો પ્રવાહ છે., એ રોકાતો નથી.
હે અર્જુન, તું પણ યુદ્ધના પરિણામોમાં મનથી અટક નહીં. તું પણ આ સમત્વ રૂપી યોગ જીવનમાં લાવ અને જીવનનું દરેક કર્મ આ બંને પરિણામોથી મુક્ત બનીને આ યોગને તું અપનાવ.
"योगः कर्मसु कौशलम्", આ ઘણી બધી સંસ્થાઓનું બોધ વાક્ય હોય છે. જે પ્રકારે આપણે L I Cનું બોધ વાક્ય જોઈએ છીએ, "योगक्षेमं वहाम्यहम्". આપણી વાયુસેનાનું બોધ વાક્ય ૧૧ મા અધ્યાયનું છે,"नभः स्पृशं दीप्तम्". પોતાનું કર્મ કુશળતાપૂર્વક કરવું એ યોગ છે. પરંતુ આના બે અર્થ છે. કર્મ કુશળતાપૂર્વક કરવું તે તો યોગ છે જ, જ્ઞાનેશ્વર મહારાજ આનુ ખૂબ જ સુંદર વર્ણન કરે છે. તેઓ કહે છે,
योग युक्त होन फळाची आसक्ती टाकून।
कर्मे करावी चित्त देऊन अर्जुना तू।

તું યોગયુક્ત બની જા. “ઈશ્વરાર્પણ” બુદ્ધિથી તું કર્મ કર. ઈશ્વરના અનુસંધાનમાં કર્મ કર. ફળની આસક્તિ છોડી દે કારણ કે ફળ પર નિયંત્રણ નથી. અને તું પૂરું ચિત્ત લગાવીને એટલે કે એકદમ એકાગ્ર થઈને તારું કર્મ કર. કર્મ પૂરું થઈ જાય, સિદ્ધ થઈ જાય, તો પણ અટકવાનું નથી. તેના કારણે ઉન્મત્ત ન થઈ જા. જો તે કર્મ અપૂર્ણ રહે કે અસિદ્ધ થઈ જાય કે જેણે તને મનને અનુકૂળ પરિણામ ન આપ્યું, તો પણ ઉદ્વિગ્ન ન બન. તું આ બંને વાતો છોડીને આગળ વધતો રહે. તેમાં અટક નહીં. આ પ્રકારે તું સમત્વ રૂપી યોગમાં રહે અને આ સમત્વ રૂપી યોગમાં રહીને જ બધા તારા કર્મો કરતો રહે.

“योगः कर्मसु कौशलम्”.એમાં આપણે બે વાતો જોઈશું. ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ એવો આ શ્લોક છે. ““योगः कर्मसु कौशलम्”.” એનો એક અર્થ થઈ ગયો ,કરવામાં જે કુશળતા છે, તે જ યોગ છે. આપણે કોઈ સારું કર્મ કરીએ તેમાં કુશળતા લાવવી, વિપુલતા વિકસાવવી, એ યોગ હોઈ શકે છે.
જે રીતે કોઈ ડોક્ટર પ્રથમ વખત ઓપરેશન કરતા હોય તો તેમનો હાથ ધ્રૂજે છે. પરંતુ ધીરે ધીરે તે જ કર્મ વારંવાર કરવાના કારણે ખૂબ જ સહજતાપૂર્વક હૃદયનું ઓપરેશન પણ કરી આપે છે. તે કર્મનો તેને કોઈ દબાવ નહીં આવે અને સ્વાભાવિક રીતે થઈ જાય છે. જેમકે રસોઈ બનાવવાની કોઈ મહિલા પ્રથમ વખત લાડુ બનાવે ત્યારે કેટલી વખત જુએ છે કે ચાસણી બરાબર બની છે કે નહીં? પરંતુ ધીરે ધીરે વારંવાર લાડુ બનાવતા બનાવતા તે લાડુ બનાવવામાં એટલી સહજ થઈ જાય છે કે તે ગીત સાંભળતા સાંભળતા કે ટીવી જોતા જોતા પણ વચ્ચે વચ્ચે લાડુ બનાવી લે છે. કારણ કે તેમાં તેની નિપુણતા આવી જાય છે. ડ્રાઇવિંગમાં પણ એવું જ છે પહેલી વખત આપણે ગાડી ચલાવીએ ત્યારે આપણે જોઈએ કે કઈ રીતે કલચ દબાવવામાં આવે છે કઈ રીતે ગિયર બદલાવવામાં આવે છે. ક્યારે બ્રેક દબાવવામાં આવે છે. પછી ધીમે ધીમે આપણું આખું શરીર તેના માટે તૈયાર થઈ જાય છે કારણ કે તે કર્મમાં આપણને કુશળતા આવી જાય છે.

આમ પોતાના કર્મમાં કુશળતા લાવવી એક યોગ છે. આ એક વાત તો થઈ ગઈ પરંતુ તે અડધી વાત થઈ. કારણ કે આપણે જેમ જોયું કે કુશળતાપૂર્વક કાર્ય કરવું તે એક યોગ છે. તો કોઈ ખિસ્સા કાતરુ કુશળતાપૂર્વક કોઈનું પર્સ ચોરી લે છે. તો આ કર્મ શું યોગ છે? આમ કર્મની કુશળતા શું યોગ થઈ ગયું? કોઈ ડોક્ટર કોઈની કિડની ચોરી લે અને તે વેચે અને તેમાં તે ખૂબ જ નીપુણ થઈ ગયો હોય, અથવા કોઈ બોમ્બ વિસ્ફોટ કરવાવાળા ખૂબ જ કુશળતાપૂર્વક તેની યંત્રણા તેમાં લગાવે તો શું કુશળતાપૂર્વક કરેલું આ દુષ્કર્મ યોગ થઈ જાય?
કુશળતાપૂર્વક કરેલું કર્મ ત્યારે જ યોગ થશે કે જ્યારે આપણે તે કર્મ ઈશ્વર માટે કરીએ. જે બધાના કલ્યાણ માટે હોય. ભૂતમાત્ર માટે હિતકારી હોય. આ ભગવદ્દ ગીતાનું સૂત્ર છે. મારા કે મારા પરિવાર, મારા સમાજ કે મારા દેશ માટે કરવામાં આવેલા સત્કર્મો જ ભગવાનને અર્પણ કરી શકાય છે. એટલે પોતાના કર્મને કર્મયોગમાં પરિવર્તિત કરવું
તે એક કુશળતા છે. આ તેનો બીજો અર્થ છે. તો પોતાના કર્મને કર્મયોગમાં બદલાવવો એ જ કુશળતા છે.  બુદ્ધિપૂર્વક પોતાના કર્મને ઈશ્વરને અર્પણ કરવું.

વિનોબાજી ભાવે કહે છે કે કર્મ અને કર્મયોગ બંનેમાં શું તફાવત છે? તેઓ એક ઉદાહરણ આપે છે. 500 રૂપિયાની એક નોટ છે અને એટલા જ આકારનો એક કાગળનો ટુકડો છે. આ કાગળનું મૂલ્ય શું? તેનું મૂલ્ય કશું નથી. પરંતુ 500 રૂપિયાની નોટનું મૂલ્ય છે. શા માટે? એના પર રિઝર્વ બેન્કના ગવર્નરના સહી સિક્કો છે. એ જ રીતે આપનું કોઈપણ કર્મ, પછી ભલે તે રસ્તો સાફ કરવાનું કર્મ હોય, ઈશ્વરને સમર્પણ થઈ શકે છે કારણ કે તે બધાના કલ્યાણ માટેનું કર્મ છે. જ્યારે આપણે કોઈપણ કર્મ પરમાત્મા માટે કરીએ છીએ, તે ભાવ સાથે કરીએ તો તે કર્મ પર પરમાત્માની મોહર લાગી જાય છે અને તે કર્મ આપણને અનેક ગણું  ફળ આપે છે કારણ કે તે કર્મ ઈશ્વર માટે કરેલું છે એટલે ઈશ્વરના ખાતામાં જમા થઈ જાય છે. અને ઈશ્વર માટે કરવામાં આવેલું કર્મ સત્કર્મ થઈ જાય છે.
કોઈ પણ કાર્ય આપણે પરમાત્મા માટે, સૃષ્ટિના રચયિતા માટે કરીએ અને તેને અર્પણ કરવાની બુદ્ધિ સાથે કરીએ તે કર્મયોગ છે. અને પોતાના કર્મને આ કર્મયોગમાં પરિવર્તિત કરવું તે જ કુશળતા છે. તો આપણું નાનામાં નાનું કર્મ પણ આપણે એ ભાવ સાથે કરીએ કે આ મારું ઘર નથી, ભગવાનનું ઘર છે અને એ રીતે એમના માટે આપણે સફાઈ વગેરે કરીએ તો તે કર્મ પણ કર્મયોગમાં પરિવર્તિત થઈ જાય છે. અને આજ જીવનની મોટી કુશળતા છે. આમ બે વ્યાખ્યા છે. પહેલી છે, "योगः कर्मसु कौशलम्" અને બીજું છે "समत्वं योग उच्यते". પોતાના કર્મને કર્મયોગમાં પરિવર્તિત કરવું તે જ જીવનની કુશળતા છે. એટલે ભગવાન આગળ કહે છે, હે અર્જુન, જે બુદ્ધિ યુક્ત થઈ ગયા એ ઈશ્વરના અનુસંધાનમાં પોતાનું કર્મ કરે છે

ભગવાન કહે છે કે આ બધી સાંભળેલી વાંચેલી વાતો આપણને પાપ પુણ્યની ઘણી બધી સંકલ્પનાઓ આપી દે છે. તારી બુદ્ધિ સૃષ્ટિકર્તા સાથે એકરૂપ કરી અને નિશ્ચલતાથી તેમાં બુદ્ધિ સ્થિત થઈ જશે કારણકે બુદ્ધિમાં પણ ફિલ્ટરેશન કરવું પડે છે. જે પ્રકારે આપણે હિત બુદ્ધિ, શત્રુ બુદ્ધિ કહીએ છીએ. તો આ બુદ્ધિ પણ આપણને વિચલિત કરે છે કારણ કે તે ચિત્ત અનુસાર નિર્ણય લે છે. તો ભગવાન કહે છે, જે રીતે તું સમત્વરૂપી યોગમાં કર્મ કરવા લાગશે તો તારી બુદ્ધિ પણ પરમાત્માયુક્ત થઈ જશે. યુક્ત એટલે જોડાવું. એ પરમાત્મા સાથે જોડાશે, યુક્ત થશે અને એમનો જે અભિપ્રાય છે, આપણી પાસેથી જે અપેક્ષા કરે છે તે પ્રમાણે તું કર્મ કરવા લાગશે આ પ્રમાણે તું સમત્વ યોગની પ્રાપ્તિ કરી શકીશ.

હવે અર્જુનના મનમાં પ્રશ્ન ઉદભવે છે. અર્જુન આપણા સૌનો પ્રતિનિધિ છે. નરોત્તમ હોવા છતાં પણ કઈ રીતે તેની બુદ્ધિ આજે વિચલિત થઈ ગઈ છે. સામે તેના બધા સગા સંબંધીઓ છે, આચાર્ય દ્રોણ છે, તેના પિતાતુલ્ય ભીષ્મ છે, જેમણે તેમને પિતાનો પ્રેમ આપેલો છે. આચાર્ય દ્રોણે તો તેમને પ્રત્યક્ષ ધનુર્વિદ્યા શીખવી છે. આવા સમયમાં તે તેમના પર બાણ ચલાવવા ઈચ્છતો નથી અને તેને લાગે છે કે મારે આ યુદ્ધ કર્મ ન કરવું જોઈએ. અને ભગવાન કહે છે કે તું આ યુદ્ધકર્મ પણ પરિણામની ચિંતા કર્યા વિના કરી શકે છે. જો તું આ કર્તવ્યકર્મ પોતાની બુદ્ધિને બુદ્ધિયુક્ત બનાવીને ઈશ્વરના અનુસંધાનમાં રાખીશ તો તને પરિણામનો ડર લાગશે નહીં.
આપણા જીવનનું કોઈ પણ કર્મ કરતી વખતે ભય લાગે છે. જેમ કે કોઈ સાક્ષાત્કાર માટે જઈ રહ્યું હોય. પરંતુ હે ભગવાન, હું આપના માટે જઈ રહ્યો છું. જે કંઈ પણ થશે તે આપ ઉપર છે. મેં મારી તૈયારી પૂર્ણ રીતે કરી છે. મેં મારું સો ટકા યોગદાન આપ્યું છે. હવે કર્મફળ તારા હાથમાં છે આવું વિચારીને જે જાય છે તેનું મન શાંત થઈ જાય છે કારણ કે તે સમત્વમાં આવી જાય છે. હવે જે કંઈ પણ આવે તે સ્વીકારવા હું તૈયાર છું, ભલે યશ આવે કે અપયશ આવે.

અર્જુન ને લાગે છે કે આ યુદ્ધને સમત્વરૂપી યોગમાં પરિવર્તિત કરવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે કારણકે અર્જુનને આ વાત ગળે ઉતરતી નથી.  જે આ રીતે સ્થિતપ્રજ્ઞ થઈ જાય છે, જે આ પ્રકારે બુદ્ધિમાં સ્થિર થઈ જાય છે અથવા સમત્વ રૂપીયોગનો અંગીકાર પોતાના જીવનમાં કરે છે તે કદાચ કર્તવ્યકર્મ કરતો જ નહીં હોય એવું અર્જુનને લાગે છે. તેઓ એક જગ્યાએ બેસીને ધ્યાન ધરીને તપસ્યા કરતા હશે. ધારણા કરતા હશે. તે વ્યવહાર કરતા નહીં હોય. વ્યાવહારિક સ્વરૂપે આપણા જીવનમાં આ લાવવું આપણને સૌને કઠિન લાગે છે.

એટલે અર્જુન પૂછે છે કે ભગવાન,આપ જેની વાત કરી રહ્યા છો, આ સમરાંગણમાં યુદ્ધભૂમિમાં આપ આ વાત કરી રહ્યા છો એ સ્થિતપ્રજ્ઞતા શું ખરેખર વ્યવહારિક જીવનમાં પણ આપણે ઉતારી શકીએ? સ્થિતપ્રજ્ઞનો વ્યવહાર કેવો હોય છે? એ ચાલે છે કઈ રીતે, બોલે છે કઈ રીતે? શું તે ફક્ત કોઈ જગ્યાએ બેસીને ધ્યાન ધારણા કરે છે? તપસ્યા કરે છે? સ્થિત પ્રજ્ઞ કેવો હોય છે? અને આ પ્રશ્નના જવાબમાં ભગવાન તેની સામે એક અનુકરણીય પાત્ર, ઉદાહરણરૂપ પ્રતીક રજૂ કરી દે છે. બીજા અધ્યાયના આ બધા શ્લોકો બહુ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ગુરુદેવ કહે છે કે રોજ જો આ શ્લોકો વાંચીએ તો આપણું મન,આપણી બુદ્ધિ પણ સ્થિર થવા લાગે છે,  સમત્વમાં જવા લાગે છે. અર્જુનનો પ્રશ્ન શું છે? 

અર્જુન પૂછે છે, હે કેશવ! સ્થિતપ્રજ્ઞની વ્યાખ્યા શું છે? તેના લક્ષણ શું છે? સાધકો માટે સિદ્ધોના લક્ષણ જ સાધન હોય છે.

અહીં પ્રથમ સ્થિતપ્રજ્ઞના લક્ષણ આવે છે. આપણે જોઈએ છીએ કે ભગવદ્દ ગીતામાં તેરમા અધ્યાયમાં જ્ઞાનીના લક્ષણ, સોળમા અધ્યાયમાં દૈવી સંપત્તિયુક્ત વ્યક્તિના લક્ષણ, બારમા અધ્યાયમાં ભક્તના લક્ષણ આવે છે. અહીં ભગવાન બીજા અધ્યાયમાં સ્થિતપ્રજ્ઞના લક્ષણ કહે છે.
ભગવદગીતા એ સંવાદ છે, તેમાં ફક્ત ભાષણ નથી. અર્જુન પૂછે છે કે સ્થિતપ્રજ્ઞ વ્યક્તિની ભાષા શું છે, પરિભાષા શું છે, તેના લક્ષણ શું છે? જેની બુદ્ધિ સ્થિત થઈ ગઈ છે તે કેવી ભાષા બોલે છે, કઈ રીતે બોલે છે, તે કેવી રીતે બેસે છે અને કેવી રીતે ચાલે છે? એટલે કે તેનું આચરણ અને તેનો વ્યવહાર કેવો હોય છે? શું તે લોકો સાથે વાતો કરે છે કે નથી કરતો? તે લોકો સાથે હળે મળે છે? કારણ કે, લોકોને હળવા મળવાથી જ તેની અસર આપણા અંતરંગ, આપણા ચિત્ત પર થાય છે અને આપણી બુદ્ધિ વિચલિત થાય છે?

અહીં ત્રણ શબ્દ આવે છે સ્થિત પ્રજ્ઞ, એટલે જેની પ્રજ્ઞા સ્થિર થઈ ગઈ છે. જે રીતે બુદ્ધિ, મેધા અને પ્રજ્ઞા આ ત્રણેય શબ્દો બુદ્ધિ માટે પ્રયોજવામાં આવે છે. ક્યારેક ક્યારેક આ બધી હિત બુદ્ધિ હોઈ શકે છે,
શત્રુ બુદ્ધિ પણ હોઈ શકે છે. દરેક બુદ્ધિ નિષ્કલંક બુદ્ધિ હોય તેવું કહી ન શકાય. બુદ્ધિ પોતાની અશુદ્ધિઓને છોડીને  મેધામાં પ્રવેશ કરે છે. બુદ્ધિથી તત્ત્વોને શોધવા પડે છે, પરંતુ પ્રજ્ઞામાં તત્ત્વો પોતાની મેળે
પ્રતિબિંબિત થાય છે. સ્થિતપ્રજ્ઞ કે પ્રજ્ઞાવાન સિધ્ધ પુરુષો હોય છે, કે સંત મહાત્મા હોય છે, તેમણે તત્ત્વોને શોધવા પડતા નથી.

ઠાકોર રામકૃષ્ણ દવેએ ઘણા બધા ગ્રંથો વાંચેલા નહોતા પરંતુ ઉદાહરણ આપીને કેટલી સરસ રીતે તેઓ બધા તત્ત્વોને સમજાવતા હતા કારણ કે તેમની બુદ્ધિ પ્રજ્ઞામાં પરિણીત થયેલી. ગુરુજી કહે છે કે રાત્રિના સમયે કોઈ વસ્તુ ખોવાઈ ગઈ તો આપણે તેને શોધવા માટે ટોર્ચ કે અન્ય કોઈ દીવાની મદદ લેવી પડે છે, પરંતુ સવાર થઈ ગઈ અને સૂરજ ભગવાનનો ઉદય થઈ ગયો હોય તો સૂરજના પ્રકાશમાં તે જ વસ્તુ આપણને તરત જ દેખાઈ જાય છે.

એ જ પ્રકારે આ પ્રજ્ઞામાં બધા જ તત્ત્વો પોતાની મેળે પ્રકાશિત થાય છે. અને તેના લક્ષણો શું છે, તેના માટે ભગવાન એક ઉદાહરણ અહીં રજૂ કરે છે. જે શ્રીભગવાનનું સ્વયંનું વર્ણન છે. ભગવાન અવતાર લઈને આવે છે તો કઈ રીતે સ્થિતપ્રજ્ઞ રહીને પોતાના કાર્ય કરે છે. કૃષ્ણ ભગવાનનો અવતાર જોઈએ તો તેમનો તો જન્મ જ જેલમાં થયેલો. કઈ રીતે તેમના છ ભાઈઓને કંસે મારેલા. તો શું આ બધી બાબતોનું પરિણામ તેમના અંતઃરંગમાં છે? નથી. આ બધા પરિણામોથી એમનું અંતઃરંગ મુક્ત છે. શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને કહ્યું છે એવું જ અબ્રાહમ લિંકનનું એક વાક્ય છે,
“With malice towards none, with charity for all, fight we must.”
રાગ દ્વેષ દૂર કરીને યુદ્ધ કરવાનું છે.
ભગવાન કહે છે, તેમનું અંતરંગ કેવું હોય છે? અર્જુન તે સાંભળ. અને અહીંથી શ્રીભગવાન સ્થિતપ્રજ્ઞના લક્ષણો સમજાવે છે.

શ્રીભગવાન સ્થિતપ્રજ્ઞના લક્ષણ બતાવે છે. જીવનમાં આવનારા દુઃખોના કારણે એ ઉદ્વિગ્ન થતો નથી, એ દુઃખને શોકમાં પરિવર્તિત કરતો નથી, અને એ સુખમાં પણ નિસ્પૃહ થઈ જાય છે. સ્પૃહા એટલે લાલસા, જે ઈચ્છાથી પણ ઉપર છે. જેના મનમાં સુખ માટેની લાલસા નથી તે આગળ વધતો જાય છે. રાગ ભય અને ક્રોધ આ ત્રણ વાતોથી એ દૂર રહે છે.
રાગ એટલે આસક્તિ. રાગ-દ્વેષ, આ એક જોડી છે. જે રીતે રાગમાં આપણે કોઈ એક પ્રત્યે ખૂબ જ ખેંચાયેલા હોઈએ છીએ. આસક્તિ હોય તો ક્યારેક બીજા કોઈ માટે દ્વેષ નિર્માણ થાય છે.
એક માને પોતાના દીકરા કે દીકરી પ્રત્યે ખૂબ જ આસક્તિ હોય છે. તો એને પુત્રવધુ ને નણંદ માટે દ્વેષ ઉત્પન્ન થાય છે. કોઈ એક શિક્ષકને તેના એક વિદ્યાર્થી પ્રત્યે આસક્તિ હોય કે આ વિદ્યાર્થી ખૂબ જ હોશિયાર છે, તો બાકીના વિદ્યાર્થીઓને પહેલા વિદ્યાર્થી પ્રત્યે દ્વેષ ઉત્પન્ન થાય છે. આ રાગ અને દ્વેષ એક સાથે ચાલે છે.
ક્રોધ આપણે સૌ જાણીએ છીએ. કોઈ ઈચ્છા પૂરી ના થાય તો ક્રોધ ઉત્પન્ન થાય છે. તે પ્રાપ્ત થાય તો પણ આપણી પાસેથી કોઈ એ છીનવી ના લે તેનો ભય ઉત્પન્ન થાય છે. ભગવાન કહે છે આ ત્રણ વાતો: રાગ-દ્વેષ, ભય, ક્રોધથી જે મુક્ત થઈ જાય તેની આસક્તિ દૂર થઈ જાય છે.

મનને અનુકૂળ વાત માટેની આસક્તિ આપણને પછાડે છે. જો કોઈ છીનવી લે તો ક્રોધ નિર્માણ થશે અને છીનવી ન લે તે માટે ભય નિર્માણ થાય છે. આ ત્રણેય વાતો આપણા જીવનને, આપણા અન્તઃરંગને પ્રભાવિત કરતી રહે છે. ભગવાન કહે છે, અર્જુન, જેણે પોતાના જીવનને આ ત્રણેય વાતોથી દૂર કરી દીધું અને પોતાના મન પર આ રીતે નિયંત્રણ મેળવી લીધું, એવા જેની બુદ્ધિ સ્થિર થઈ ગઈ, આવા વ્યક્તિને સ્થિતપ્રજ્ઞ કહી શકાય. જ્ઞાનેશ્વર મહારાજ કહે છે,

 “नाना दुःखी प्राप्ती जयासी उद्वेगु नाही चित्ती।

आणि सुखाची आरती आडपैजे ना।”
સુખ અને દુઃખ એ જીવનના સિક્કાની બે બાજુઓ છે. જીવનનો સિક્કો જોઈએ તો બંને વસ્તુઓ આવશે. એટલે આપણા મહાનુભાવો કહે છે કે એવું ઘર શોધો કે જ્યાં ક્યારેય દુઃખ આવ્યું જ નથી. એવું કોઈ ઘર કે એવું જીવન કોઈ વ્યક્તિનું મળશે નહીં. ક્યારેક સુખ અને ક્યારેક દુઃખ, જીવનના આ બે પાસાઓ ચાલુ રહે છે અને તે આપણને પ્રભાવિત કરે છે કારણ કે તે આપણા જીવનમાં રોકાઈ જાય છે. “किंचित् न भयभीतः।” હાર-જીતમાં પણ કોઈ ચિંતા નહીં. આ પ્રકારે જેનું જીવન થઈ જાય તેઓ જીવનમાં આગળ વધી જાય છે. અને આપણે આ સુખ અને દુઃખમાં ફસાઈ જઈએ છીએ અને આપણા જીવનને વિચલિત કરી દઈએ છીએ. આપણું જીવન ત્યાં જ રોકાઈ જાય છે. એટલે ભગવાન કહે છે કે સુખ આવ્યું હોય તો ભોગવી લેવું. પરંતુ તેનું પ્રદર્શન કરવું નહીં. અને દુઃખ આવે તો સહન કરી લેવું અને તેને વારંવાર યાદ ન કરવું. એ જ દુઃખને વારંવાર યાદ કરીને ભોગવવું નહીં.

લોકમાન્ય તિલકજીના જીવનનો એક પ્રસંગ છે. મહાનુભાવોના જીવનના પ્રસંગોમાંથી આપણે વાતો શીખીએ છીએ અને સમજીએ છીએ. પૂનામાં જ્યારે પ્લેગ ફેલાયેલો તો તેમના મોટા દીકરા વિશ્વનાથને  પ્લેગ થઈ ગયો. તિલકજી તેમના વર્તમાનપત્ર કેસરી માટે તંત્રીલેખ લખાવી રહ્યા હતા. એટલામાં કોઈએ આવીને કહ્યું કે તેમના મોટા પુત્ર વિશ્વનાથનું પ્લેગના કારણે મૃત્યુ થઈ ગયું છે. તિલકજી ઉભા થયા અને પોતાની પેન મૂકી દીધી. ઘરે જઈ વિશ્વનાથના શરીરને પ્રણામ કર્યા. બહાર આવી નચીકેલકરજીને કહ્યું કે આગળ લખો. અને તેમને લખાવવા લાગ્યા. નચિકેલકરજીએ કહ્યું કે આજે રહેવા દો, તો તિલકજીએ જે કહ્યું એ તેમનું મરાઠીમાં ખૂબ જ પ્રસિદ્ધ વાક્ય છે:

“अख्ख्या गावाची होळी पेटली आहे.
तिथे माझ्या घरची एक गोवरी गेली,
तर दुःख करायला मला वेळ नाही.
देशकार्य झालं पाहिजे.”
આખા ગામમાં જ્યારે મૃત્યુનું તાંડવ ચાલી રહ્યું છે ત્યારે મારા ઘરમાંથી પણ એક ઇંટ પડી ગઈ તો મને તેનું કોઈ દુઃખ નથી. મારું દેશ કાર્ય ચાલુ રહેવું જોઈએ.